Od soboty wszyscy pytają, dlaczego. I jedna odpowiedź jest najgorsza

Nie wiem, kim ten chłopak był, czego słuchał i co go ukształtowało, a o jego motywach śledczy mówią na razie wyłącznie w trybie hipotez. Nie daje mi jednak spokoju myśl, że w dniu, w którym przyszedł na świat, nie był mordercą. Między tamtym dniem a sobotą upłynęły dwadzieścia cztery lata i gdzieś w nich ta pogarda dla życia musiała zacząć się rozwijać. Od soboty pytamy: dlaczego? A co, jeśli odpowiedź brzmi: “bo tak”?

Wracam z dzieckiem z przedszkola do domu. Na chodniku przede mną idzie dwóch nastolatków, którzy właśnie wyszli ze szkoły. Jak to ostatnio w modzie, chłopcy idą i słuchają muzyki na zestawie głośnomówiącym, więc niestety słuchamy z nimi: dziwnej, neurotycznej piosenki o “pierdol… kotka”. Uszy mi więdną. Skręcam szybko w inną uliczkę, by ochronić naszego malucha przed tym zalewem wulgarności. Młodzieńcom nie mówię nic. Przecież: nie ma sensu.

Inny kadr z naszych ostatnich dni. Sobotni ranek. Biegamy z mężem w parku, kiedy naszą ścieżkę przecina duży, wilczurowaty pies. Zatrzymujemy się, mąż prosi właściciela, żeby zapiął psa na smycz, a ów człowiek zaczyna obsypywać nas inwektywami. “To publiczny park, każdy tu może być”. Staramy się nie wchodzić w połajankę, ale atmosfera gęstnieje (a pies warczy). Ostatecznie pan zapina zwierzaka do smyczy, jednocześnie sycząc pod nosem z pogardą: „Po co tacy ludzie w ogóle żyją?”. Ta pogarda pali nam uszy aż do końca trasy. Ale panu nie powiedzieliśmy nic. Przecież: nie ma sensu.

W sobotę po południu pewien młody człowiek wjechał samochodem na krakowski rynek i zaczął strzelać do przypadkowych ludzi. Zginęło sześć zupełnie przypadkowych osób, kilkanaście jest rannych, a w Ostrowcu Świętokrzyskim znaleziono ciała rodziców i siostry napastnika, których, jak wszystko wskazuje, zabił wcześniej. Trudno o pogardę dla ludzkiego życia bardziej totalną.

Nie wiem, kim ten chłopak był, czego słuchał i co go ukształtowało, a o jego motywach śledczy mówią na razie wyłącznie w trybie hipotez. Nie daje mi jednak spokoju myśl, że w dniu, w którym przyszedł na świat, nie był mordercą. Między tamtym dniem a sobotą upłynęły dwadzieścia cztery lata i gdzieś w nich ta pogarda dla życia musiała zacząć się rozwijać.

Mamy w języku polskim dwa słowa, które bywają sprawnym mechanizmem do uciszania wątpliwości i oddalania poczucia konieczności zmierzenia się z czymś trudnym czy niewygodnym: “to tylko”. To tylko muzyka, to tylko historyjka, to tylko film, to tylko reklama, to tylko gra. Piosenki, gry, książki nikomu nie wkładają broni do ręki, mają za to sporą efektywność w uczeniu, jak się mówi o drugim człowieku, bo powtarzamy je tyle razy, że wnikają subtelnie w nasz język. Jeśli poświęcimy nieco świadomej uwagi współczesnym treściom otaczającym nas w przestrzeni społeczno-medialnej, bez trudu zauważymy, że nie radzimy sobie z mizoginią, z kultem przemocy, z fascynacją dominacją. I wcale nie trzeba zagłębić się w czeluści dark-netu, by natknąć się na treści, które zieją pogardą do ludzkiego życia. Polecam stanąć w księgarni przy półce “young adult” i zajrzeć pod pastelowe okładki “sag rodzinnych” czy nieco bardziej mroczne z gatunki fantasy-romance. Znajdziemy tam całkiem sporo historii o miłości, która w realnym życiu kończyłaby się telefonem na Niebieską Linię. Na TikToku ich najbardziej pikantne fragmenty czytane są na głos jako obietnica wielkiego uczucia. Młodzi ludzie rosną otoczeni wizjami, słownictwem, modelami zachowań, które bardzo często ciało, relacje międzyludzkie, życie przedstawiają w sposób pełen pogardy.

Wiem, jakie zaraz pojawią się komentarze. Że literatura jest bezpiecznym miejscem na mroczne fantazje. Że my w dzieciństwie śpiewaliśmy o mydełku Fa i jakoś żyjemy. Że ktoś słuchał gorszych rzeczy i wyrósł na księgowego. Że przecież takie treści to tylko część kultury, z którą obcujemy. A ja z uporem maniaka będę powtarzać, że to nie jest “tylko mała cześć”. Zmieniła się skala i zmieniły się kanały, które kształtują język, postrzeganie rzeczywistości, świata i relacji. To nie jest już “tylko” jeden zespół słuchany na walkmanie, jedna książka od czasu do czasu, jeden film oglądany raz w tygodniu. To jest zalew.. I bagatelizowanie tej skali widać w naszym ogólnospołecznym przyzwoleniu na zachowania przemocowe.

Radykalizacja nie dzieje się, hop siup, po jednym poście na Facebooku. Z nauk społecznych dość dobrze wiemy, że ma swój kalendarz i swoich świadków. FBI przeanalizowało kiedyś życiorysy sześćdziesięciu trzech sprawców masowych ataków z lat 2000–2013. Niepokojące zachowania zauważył ktoś w otoczeniu każdego z nich, przeciętnie były to osoby z trzech różnych grup, a w większości przypadków pierwsze sygnały pojawiły się ponad dwa lata przed atakiem. W ponad połowie spraw przynajmniej jeden ze świadków nie zrobił z tym nic. Kiedy porównano tych sprawców z ludźmi, którzy budzili podobny niepokój, ale nikogo nie zaatakowali, odsetek takiej bezczynności spadał do mniej więcej 15%. W ich przypadku ktoś zareagował: zwrócił uwagę, zapytał, zainteresował się, skąd taka a nie inna fascynacja. Autorzy zapisali ostrożny wniosek, że brak reakcji może zostać odczytany jako pozwolenie.

Chcę o tym pamiętać, bo choć to dane amerykańskie, to przyglądam się im przez pryzmat własnego zachowania. W obu scenach z początku tego tekstu widzę się pod kategorią „nie zareagowała”. Robię szybką retrospekcję sytuacji z minionego tygodnia i widzę jak naturalnie przychodzi mi ten brak reakcji. Bo ileż można… Bo przecież świata sama nie zmienię… Bo trzeba chronić własne zdrowie psychiczne… Skumulowany brak reakcji daje jednak sygnał: wulgarność, pogarda dla bliźniego, hejt - to wszystko jest ok. To wszystko spływa. To tylko słowa. To tylko poglądy. Taki mamy klimat.

Jak się kończy? Tak, że bezsens i antybohater lądują w centrum uwagi. Nie minęło kilka godzin, a krakowska tragedia zaczęła pracować na zasięgi różnych ludzi i środowisk. W ciągu doby zrobiono z napastnika Ukraińca, żołnierza Wojska Polskiego i skrajnego prawicowca, a na jego kurtce dorobiono sztuczną inteligencją antyfaszystowską plakietkę, której na oryginalnym zdjęciu nie ma. Widziałam też co najmniej kilka kadrów z tęczą i godłem Polski w tle. Każdy dostał sprawcę na miarę bańki medialnej, w której mu najwygodniej.

W 2017 roku stu czterdziestu siedmiu kryminologów, socjologów i psychologów zaapelowało do mediów, by przestały publikować nazwiska i zdjęcia sprawców masowych ataków, bo sława bywa jednym z motywów dla kolejnych przestępców, a poprzednicy stają się wzorami. Owszem, widać wyraźne próby zmiany tego podejścia, ale jednocześnie wystarczy zobaczyć główne strony portali informacyjnych i zastanowić się, ile wiemy po jednym weekendzie o napastniku, o jego rodzinie i uzbrojeniu, a ile o sześciu osobach, które szły w sobotnie popołudnie przez krakowski rynek i ich życie zostało nagle, bezsensownie przerwane. Cztery kobiety i dwóch mężczyzn, wśród nich trzydziestodwuletni Brytyjczyk i pięćdziesięciojednoletnia Austriaczka.

Gros uwagi poświęcamy w tych dniach myśli: “dlaczego”? Naturalna, ludzka reakcja. W naszym społeczno-medialnym systemie jest to jednak kolejna pożywka dla podbijania zasięgów i szerzenia rozmaitych teorii, które z wielką łatwością docierają do młodych ludzi. A co jeśli odpowiedź brzmi: “bo tak”? A co, jeśli odpowiedź nie jest spójna z żadną, jakkolwiek racjonalną wizją, którą mamy my, dorośli? A co, jeśli sprawca dojrzewał w poczuciu bezsensowności ludzkiej egzystencji i fascynacji przemocą dla samej przemocy. I zrobił to, co zrobił: “bo tak”?

W Stanach Zjednoczonych od zeszłego roku służby mówią o tzw. nihilistycznym brutalnym ekstremizmie (ang. nihilistic violent extremism), a Europol wpisał to pojęcie do tegorocznego raportu jako zagrożenie, które dopiero się wyłania. Badacze kłócą się o sens tej nazwy, bo trudno o ekstremizm bez idei, a sam Europol nie prowadzi w tej sprawie statystyk, ponieważ definicje się rozjeżdżają. Opis zjawiska jest jednak zaskakująco zgodny. Unijny koordynator do spraw walki z terroryzmem Bartjan Wegter mówi o fascynacji przemocą, dzięki której młodzi ludzie, często chłopcy, zdobywają status w sieciowym gronie. Marc-André Argentino i Angus Lindsay przeanalizowali 295 zatrzymań w 33 krajach związanych z siecią The Com, która wciąga nieletnich w szantaż, przemoc i samookaleczenia, i piszą, że neonazistowskie czy okultystyczne symbole służą tam najczęściej za kostium, a walutą jest uznanie zdobywane kolejnymi krzywdami. Tu nie chodzi więc o konkretne idee, tu nie chodzi o jakieś szczególne, spójne wartości - prawe, lewe czy jakiekolwiek inne. No może oprócz tej jednej: pogardy do życia jako takiego. W tym zjawisku skrajne zachowania młodych ludzi rzadko wynikają z konkretnej ideologii, częściej z fascynacji przemocą, w tym masowymi morderstwami.

Czy krakowski zamachowiec miał z tym wszystkim coś wspólnego, nie wiemy i na razie nikt tego nie potwierdził, bo cyberpolicjanci dopiero analizują jego aktywność w sieci. Widzę jednak, że w sieci doskonale niosą się te wszystkie przeróbki, filmiki i dramatyczne miniaturki. Być może trafiają także do jakiegoś młodego człowieka, który ogląda je z zazdrością, karmiąc swoje oczy i serce obrazami nasyconymi siłą i agresją. Przywoływać komentarzy i opinii najbardziej skrajnych ze skrajnych nie będę. Wiem jednak, że pogarda przychodzi do każdego z nas tą samą drogą, w słuchawkach, w komentarzu, w żarcie przy stole. I sęk w tym, żebyśmy na miarę naszych sił i możliwości robili wszystko, by nie krzepnąć w tym niemym przyzwoleniu: nie ma sensu reagować. Być może to jest jedyna, realna, skuteczna broń przeciwko terrorystom mającym w pogardzie życie jako takie. Wyrywać z ich wpływów młodych ludzi, robić wszystko, by dzieciaki nie dojrzewały w przekonaniu, że “to tylko” taki kadr, taki song, taka książka. By każdy, niezależnie od wieku, miał szansę spotkać się z reakcją nazywającą zło złem.