Franciszek Borgiasz – książę, który został jezuitą

Urodził się w książęcej rodzinie, był dworzaninem Karola V i wicekrólem Katalonii. Po śmierci żony zrezygnował z kariery i majątku, by zostać jezuitą. Został później trzecim generałem Towarzystwa Jezusowego. Życie Franciszka Borgiasza było pełne radykalnych zwrotów: od królewskiego dworu i politycznej kariery po kapłaństwo i kierowanie jezuitami. Na jego duchową przemianę wpłynęły doświadczenie śmierci, rekolekcje i spotkanie ze św. Ignacym Loyolą.

• Książęce korzenie i dzieciństwo w Gandii
• Na dworze Karola V – kariera i życie rodzinne
• Wicekról Katalonii i człowiek wpływów
• Doświadczenie śmierci, które zmieniło jego życie
• „Grzmot, na który świat nie był gotowy” – decyzja o wstąpieniu do jezuitów
• Misje, kolegia i rozwój Towarzystwa Jezusowego
• Trzeci generał jezuitów – najważniejsze dokonania
• Ostatnie lata życia, śmierć i kanonizacja

Święty Franciszek Borgiasz urodził się w 1510 roku w Gandii w Hiszpanii, w jednej z najbardziej wpływowych rodzin arystokratycznych ówczesnej Europy. Jego rodzina była związana zarówno z hiszpańską monarchią, jak i z papieskim dworem. Ze strony ojca Franciszek był prawnukiem papieża Aleksandra VI, a ze strony matki był spokrewniony z królem Ferdynandem Katolickim. Mimo wysokiego pochodzenia jego dzieciństwo zostało naznaczone stratą – gdy miał dziesięć lat, zmarła jego matka. Wychowywał się następnie pod opieką krewnych, w tym wuja, arcybiskupa Saragossy.

Jako młody człowiek trafił na dwór hiszpański. Od 1528 roku przebywał na dworze cesarza Karola V, gdzie zdobył wykształcenie, doświadczenie oraz kontakty w najwyższych kręgach władzy. W wieku dziewiętnastu lat poślubił portugalską arystokratkę Eleonorę de Castro. Małżeństwo miało ośmioro dzieci. Franciszek prowadził życie typowe dla człowieka swojej pozycji: był członkiem dworu, pełnił funkcje publiczne i zarządzał rozległymi dobrami. Jednocześnie już wtedy był człowiekiem religijnym i interesował się życiem duchowym.

Przełomowym wydarzeniem w jego życiu była śmierć cesarzowej Izabeli Portugalskiej w 1539 roku. Franciszek otrzymał zadanie towarzyszenia jej ciału podczas transportu do Granady i musiał osobiście potwierdzić tożsamość zmarłej. Konfrontacja z przemijaniem człowieka, którego wcześniej znał jako piękną i wpływową kobietę, stała się dla niego głębokim doświadczeniem duchowym. Uświadomiła mu kruchość ziemskiej pozycji, sławy i majątku.

Niedługo później Karol V mianował go wicekrólem Katalonii. Franciszek miał wówczas zaledwie 29 lat. Funkcję tę pełnił w latach 1539–1543. Był odpowiedzialny za administrację prowincji i wykonywał swoje obowiązki z dużą energią. Jednocześnie coraz bardziej rozwijał życie religijne. W Barcelonie zetknął się z pierwszymi jezuitami, między innymi ze św. Piotrem Faberem. Po powrocie do Gandii, gdzie przejął zarząd księstwem po swoim ojcu, zaczął wspierać nowo powstałe Towarzystwo Jezusowe i doprowadził do założenia kolegium jezuickiego.

Ważną rolę w jego duchowej przemianie odegrała relacja ze św. Ignacym Loyolą, założycielem jezuitów. Franciszek prowadził z nim korespondencję i pod jego kierunkiem odbył trzydziestodniowe rekolekcje oparte na „Ćwiczeniach duchownych”. Był to czas intensywnej modlitwy, medytacji i rozeznawania dalszego kierunku życia. Ignacy pomagał mu również znaleźć równowagę między gorliwością religijną a codziennymi obowiązkami.

W 1546 roku zmarła Eleonora de Castro. Śmierć żony stała się dla Franciszka momentem podjęcia decyzji, o której myślał już wcześniej – postanowił wstąpić do Towarzystwa Jezusowego. Nie mógł jednak natychmiast porzucić dotychczasowego życia. Miał ośmioro dzieci i musiał najpierw zabezpieczyć ich przyszłość oraz uporządkować sprawy rodzinne i majątkowe. Dlatego jego zamiary przez kilka lat pozostawały w tajemnicy. Św. Ignacy określił tę decyzję jako „grzmot”, na który świat nie był jeszcze gotowy.

Franciszek ostatecznie zrzekł się tytułów i majątku na rzecz swojego najstarszego syna. W 1550 roku formalnie wstąpił do jezuitów, a w 1551 roku przyjął święcenia kapłańskie. Jego decyzja wywołała zainteresowanie na europejskich dworach: człowiek należący do najwyższej hiszpańskiej arystokracji zrezygnował z przywilejów i rozpoczął życie zakonne. Sam Franciszek potraktował tę zmianę jako całkowite poświęcenie swojego życia Bogu.

Nie oznaczało to jednak wycofania się ze świata. Przeciwnie – jego doświadczenie administracyjne, znajomość polityki i umiejętności organizacyjne okazały się bardzo przydatne dla rozwijającego się Towarzystwa Jezusowego. Ignacy Loyola powierzał mu odpowiedzialne zadania. Franciszek odwiedzał jezuickie placówki na Półwyspie Iberyjskim, zakładał kolegia i rozwijał formację przyszłych zakonników. W 1554 roku został komisarzem generalnym jezuitów w Hiszpanii i Portugalii. W tym okresie przyczynił się do powstania licznych szkół i nowicjatów.

Jego działalność nie ograniczała się do administracji. Franciszek był również kaznodzieją, spowiednikiem i kierownikiem duchowym. Wśród osób, z którymi był związany, wymienia się św. Teresę z Ávili. W 1551 roku został kapłanem, a w kolejnych latach powierzano mu coraz bardziej odpowiedzialne misje. Jego związki z pierwszym pokoleniem jezuitów sprawiły, że stał się jednym z najważniejszych współpracowników Ignacego Loyoli.

W 1559 roku jego pisma znalazły się na Indeksie Ksiąg Zakazanych. Przyczyną było wydanie przez drukarza sześciu jego traktatów razem z tekstami innych autorów i przypisanie całości Borgiaszowi. Nie wskazano jednak konkretnie, jakie błędy miały znajdować się w zakwestionowanych tekstach.

W 1565 roku Franciszek Borgiasz został wybrany trzecim generałem Towarzystwa Jezusowego. Był to najwyższy urząd w zakonie, który w tym czasie szybko się rozwijał. Przez siedem lat kierował jezuitami, dbając zarówno o ich formację duchową, jak i organizację zakonnych struktur. Za jego rządów Towarzystwo rozszerzało działalność misyjną w Europie, Indiach i obu Amerykach. Borgiasz wspierał także rozwój kolegiów i nowicjatów oraz umacniał strukturę młodego zakonu.

Jednym z ważnych aspektów jego działalności była troska o rozwój szkolnictwa jezuickiego. Jeszcze przed wyborem na generała angażował się w tworzenie kolegiów, a jako przełożony generalny kontynuował ten kierunek. Jego zdolności organizacyjne pozwalały jezuitom tworzyć coraz bardziej rozbudowaną sieć placówek edukacyjnych i misyjnych. Z tego powodu w późniejszych opracowaniach bywa określany mianem „drugiego założyciela” Towarzystwa Jezusowego – określenie to podkreśla skalę jego wkładu w rozwój zakonu po śmierci Ignacego Loyoli.

Franciszek pozostawał również zaangażowany w sprawy Kościoła powszechnego. W 1571 roku papież wysłał go z misją dyplomatyczną do Hiszpanii i Portugalii. Celem było wsparcie działań związanych z budowaniem sojuszu przeciwko Imperium Osmańskiemu. Podczas tej podróży Franciszek poważnie zachorował. Po powrocie do Rzymu jego stan nadal się pogarszał. Zmarł we wrześniu 1572 roku, mając 61 lat.

Po śmierci jego kult stopniowo się rozwijał. Franciszek Borgiasz został beatyfikowany w 1624 roku, a kanonizowany w 1670 roku przez papieża Klemensa X. Jest jednym z najbardziej znanych świętych jezuitów pierwszego pokolenia. Jego wspomnienie liturgiczne przypada 3 października w kalendarzu Towarzystwa Jezusowego.

Historia Franciszka Borgiasza jest przede wszystkim historią radykalnej zmiany życiowej. Człowiek urodzony w książęcej rodzinie, związany z dworem cesarskim, mąż i ojciec ośmiorga dzieci, wicekról Katalonii i właściciel rozległych dóbr zdecydował się zrezygnować z pozycji społecznej i majątku, aby zostać jezuitą. Nie porzucił jednak swoich wcześniejszych doświadczeń – wykorzystał je w służbie zakonowi, który w XVI wieku dopiero budował swoją pozycję. Jako kapłan, organizator, wychowawca i trzeci generał jezuitów odegrał znaczącą rolę w rozwoju Towarzystwa Jezusowego. Jego biografia łączy więc dwa pozornie odległe światy: europejskie dwory XVI wieku oraz rodzący się nowy model życia zakonnego, nastawiony na formację, edukację, misje i aktywną służbę Kościołowi.