Andrzej Paczkowski (1938–2026) – historyk najnowszych dziejów i świadek epoki

Andrzej Paczkowski był jedną z kluczowych postaci polskiej historiografii XX wieku. Łączył rzetelny warsztat badacza z doświadczeniem uczestnika życia publicznego i opozycji demokratycznej w PRL. Pozostawił po sobie imponujący dorobek naukowy, edytorski i organizacyjny, który na trwałe wpisał się w refleksję nad historią komunizmu w Polsce.

• Droga naukowa i zainteresowania badawcze
• Opozycja demokratyczna i „Solidarność”
• Po 1989 roku: badania, IPN i debata publiczna
• Działalność społeczna i pasje
• Nagrody i znaczenie dorobku

Andrzej Paczkowski urodził się 1 października 1938 roku w Krasnymstawie. Studia historyczne ukończył w 1960 roku na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie jego promotorem był Henryk Jabłoński. Stopień doktora uzyskał w 1966 roku, a habilitację w 1975. W pierwszym okresie pracy naukowej był związany z Instytutem Badań Literackich PAN, następnie z Biblioteką Narodową oraz Instytutem Historii PAN. Początkowo zajmował się historią prasy polskiej, co zaowocowało cenionymi publikacjami dotyczącymi dwudziestolecia międzywojennego.

W latach 80. Paczkowski stał się jednym z najważniejszych badaczy i wydawców źródeł dotyczących „Solidarności” oraz mechanizmów władzy w PRL. Od 1980 roku był członkiem NSZZ „Solidarność”, współpracował z jej zapleczem eksperckim i aktywnie uczestniczył w życiu intelektualnym opozycji. Po wprowadzeniu stanu wojennego publikował w drugim obiegu i współtworzył Archiwum Solidarności, które odegrało kluczową rolę w dokumentowaniu doświadczenia społecznego lat 80.

Po 1989 roku związał się z Instytutem Studiów Politycznych PAN, gdzie kierował Zakładem Historii Najnowszej. W 1991 roku otrzymał tytuł profesora. Był autorem i redaktorem licznych monografii poświęconych aparatowi represji PRL, historii komunizmu i stanu wojennego. Jego prace miały istotny wpływ na publiczną debatę o przeszłości, a sam Paczkowski pełnił funkcje eksperta komisji sejmowych oraz członka, a później przewodniczącego organów Instytutu Pamięci Narodowej.

Równolegle rozwijał działalność społeczną i międzynarodową, współpracując z prestiżowymi ośrodkami badawczymi oraz redakcjami czasopism naukowych. Przez wiele lat był także prezesem Polskiego Związku Alpinizmu, co podkreślało jego pozanaukowe pasje.

Za swój dorobek został uhonorowany licznymi nagrodami i odznaczeniami państwowymi oraz środowiskowymi. Zmarł 3 stycznia 2026 roku, pozostawiając po sobie spuściznę badacza, który konsekwentnie łączył umiar, krytycyzm i odpowiedzialność w opisywaniu najnowszej historii Polski.