Czy AI staje się naszym bożkiem? „Szukamy odpowiedzi u maszyny, zamiast pytać Boga”

Czy wierzę, że Bóg jest większy od AI? - porozmawiajmy o lękach, przekonaniach i wpływie, jaki technologia ma na nasz obraz Pana Boga.

Agata Rusek: Madziu, muszę przyznać, że ten temat wydaje mi się szalenie ważny, a jednocześnie kompletnie przez nas przemilczany. Zerkam na swój feed w telefonie i w jednej chwili dowiaduję się z jednej strony, że ejaj wyleczy raka, posprząta planetę i uwolni nas od konieczności pracy, ale jednocześnie ten sam ejaj zabierze mi sens egzystencji, rozmontuje demokrację i zapewne wytępi gatunek. Szefowie czterech największych amerykańskich firm od sztucznej inteligencji nie ułatwiają mi życia, bo niemal dzień w dzień przekraczają jakieś kolejne bariery i nie brakuje takich, którzy nazywają ich współczesnymi prorokami czy zbawicielami, bo przecież już za moment ich AI stanie się doskonałą samoświadomością, która rozwiąże wszystkie problemy człowieka. Nie mogę się jednak oprzeć wrażeniu, że kiedy jedni oznajmiają, że ich wynalazek zbawi świat, a drudzy, że przeciwnie - go zniszczy, to w obu wariantach wychodzi na to, że ów wyrób jest wszechmocny. A wszechmocność, nie licząc fikcyjnych superbohaterów z popkultury, jest jednak przymiotem dość ściśle zarezerwowanym dla Pana Boga, przynajmniej tak wyznajemy w Credo. Zastanawiam się więc, czy nam, wierzącym, przypadkiem nie wkrada się tu tylnymi drzwiami jakaś fundamentalna wątpliwość, ba, może nawet pełzająca herezja… Papież Franciszek w jednej z katechez o Dekalogu tłumaczył, że „bożkiem jest to, co nad nami panuje, podbija serce i staje się osią życia”, i może to właśnie o to się rozchodzi, ponieważ bożka można bardzo łatwo usadowić na tronie w sercu, byle odpowiednio często o nim myśleć…

Magda Urbańska: Agatko, to co mówisz, to znaczy: “byle odpowiednio często o nim myśleć”, jest dla mnie tutaj kluczową myślą, wiesz? Nie śledzę dokładnie tego, co dzieje się na technologicznym rynku, ale widzę, jak nachalnie technologia pcha mi się w każdą dziedzinę życia… Widzę jak ubożeją relacje, jak łatwo wzbudzić w nas chęć posiadania, paniczny lęk czy dezorientację. Mimo to moje życie toczy się w świecie realnym - w domu, pracy, w parafii… Może właśnie dlatego technologii nie nazwałabym swoim bożkiem, bo większość mojego czasu spędzam odłączona od sieci [śmiech]. Wiem jednak, że to wcale nie jest takie oczywiste, staje się też coraz mniej powszechne… I wiem, jak sama daję się złapać w sieć. Czasem bardzo dosłownie.

Agata Rusek: Tak, na pewno zupełnie inna jest perspektywa osoby, która pracuje w cyfrowej branży i dzień w dzień czyta o rewolucji w historii ludzkości [śmiech]. Ale muszę Ci powiedzieć, że kiedy raz po raz, w bardzo różnych środowiskach - od rodziców na szkolnym korytarzu, przez znajomych w kościele po młodych ludzi, z którymi spotykam się zawodowo - słyszę stwierdzenia w rodzaju “ejaj zna odpowiedź na wszystkie pytania, ejaj mi pomoże, ejaj coś dla mnie zrobi”, to skojarzenie z bożkiem mam duże. Zwłaszcza, kiedy czytam Stary Testament. Tam, gdzie psalmista drwi z bożków, które „mają usta, ale nie mówią”, albo - jak Habakuk - woła: „Biada temu, kto mówi do drewna: Obudź się! a do niemego kamienia: Rusz się! Czy może on dać wskazanie? Przybrany jest złotem i srebrem, lecz ducha w nim nie ma żadnego” (Hb 2,19). Czytam to i myślę, że nasze komputery zdały się dziś rzeczywiście obudzić, dają wskazania płynną polszczyzną i są ubrane w szkło i aluminium, ale końcówka tego wersetu pozostaje aktualna co do joty - nadal nie mają ducha. Tylko czy rzeczywiście to widzimy? W tym kontekście myślę, że bardzo łatwo przegapić, że Pan Bóg nie jest “większy” od AI, bo Jego w ogóle nie da się zmierzyć żadną miarą! On nie daje się porównać do niczego ani nikogo. Gdy się nad tym zastanowić, to Jego wielkość ma rzeczywiście, przyznajmy, bardzo dziwne wymiary, skoro zmieściła się w żłobie, w kawałku chleba i w człowieku przybitym do krzyża, a jednocześnie jest poza czasem, poza wszelkimi ramami, dając zasady i reguły wykraczające poza wszelkie ludzkie poznanie. A jednak tak wielu, także z nas, wierzących, szybciej zapyta o radę AI niż Pana Boga na modlitwie [śmiech przez łzy].

Magda Urbańska: Zgadzam się z tym, co mówisz, że ejaj często jest pierwszą myślą, gdy pojawia się problem, pytanie… Ostatnio zastanawiałam się nad tym, dlaczego tak jest, skąd w nas taki odruch, często bezwarunkowy. Być może dlatego, że telefon dotykasz, a Boga nie? Myślę, że dajemy się na to łatwo złapać. Na to, że świat wirtualny często wydaje nam się bliższy, bo łatwiej go objąć rozumem i zmysłami, choć tak naprawdę tylko pozornie. Boga nikt z nas jeszcze twarzą w twarz nie widział. Odpowiedzi w czacie GPT owszem. I są jasne, natychmiastowe, dostępne w każdej chwili. W ciszy i hałasie. To nas gubi. Daje ułudę bliskości, której nie da nam technologia, ale relacja z Bogiem owszem. Tylko to jest dla mnie też dużo głębszy temat, wiesz? Jakie są moje doświadczenia wiary, relacji? Jakie noszę w sobie przekonania na temat Boga, Jego dobroci, wszechmocy i miłości? Pragniemy bliskości, a karmimy się jej ochłapami… Wierząc w to, że da się szybko i łatwo zaspokoić potrzeby, które są głębokie i które - powiedzmy sobie szczerze - wymagają sporo wysiłku z naszej strony.

Agata Rusek: Zatrzymało mnie Twoje pytanie o przekonania, które nosimy w sobie na temat Pana Boga, bo mam wrażenie, że nic tak skutecznie ich nie demaskuje jak lęk. Znasz może to uczucie, kiedy dzieci są już w łóżkach, patrzysz na ich uśpione buźki i czujesz, jak ściska ci się żołądek, bo w głowie odpala się film pod tytułem „w jakim świecie oni będą żyć”? Sama często łapię się na tym, że łatwo mi przychodzi wiara w Bożą Opatrzność nad tym, co znam i co jestem w stanie jakoś ogarnąć rozumem: nad naszym domem, nad szkołą dzieci, nad zdrowiem bliskich. Dużo trudniej uwierzyć mi, że Pan Bóg panuje również nad tą przyszłością, która wymyka się mojej wyobraźni. Zupełnie jakbym po cichu zakładała, że Jego władza kończy się mniej więcej tam, gdzie kończy się moje rozumienie świata. Zastanawiałam się ostatnio, czy nie staliśmy się pokoleniem, które bardziej boi się ejajowego końca świata niż utraty relacji z Bogiem. Pamiętam grudzień 1999 roku i dorosłych, którzy na poważnie rozważali, czy o północy pluskwa milenijna nie wyłączy wszystkiego, od bankomatów po elektrownie… Nasi rodzice dorastali w cieniu bomby atomowej, więc być może każde pokolenie ma swoją apokalipsę w wersji technologicznej [śmiech]... Już za moment zaczniemy wołać „Marana tha”, czyli „Przyjdź, Panie” i tak sobie myślę, ciekawe, jaki koniec świata wydaje nam się bardziej realny - ten zafundowany nam przez AI, które wymknie się spod kontroli swoich twórców, czy w ten zaplanowany przez Pana Boga.

Magda Urbańska: Wiesz, mam cały czas takie poczucie, że wiele osób w ogóle się nad tym nie zastanawia… Jesteśmy społeczeństwem nastawionym na konsumpcję, nie na refleksję… Trochę nas otrzeźwia wojna za granicą i myśl: a co jeśli wyłączą prąd? Wtedy padnie wszystko i to budzi jakiś rodzaj paniki, bo większość naszych codziennych spraw potrzebuje prądu i dostępu do internetu. Z drugiej strony mam takie poczucie, że jednak nosimy gdzieś głęboko w sobie to przekonanie, że Bóg jest i będzie. Doceniamy to, co tracimy… I chyba często jest tak, że nie myślimy w ten sposób o relacji z Jezusem. Boimy się odcięcia od technologii, ale od Boga już mniej, bo wiemy, być może gdzieś podświadomie, że od Niego nie da się nas łatwo odciąć zewnętrznymi czynnikami. Być może dlatego, że jako ludzie mamy głębokie pragnienie relacji, nawet jeśli nie jesteśmy tego świadomi. Tyle, że w całej tej technologicznej bańce zaczęliśmy zatracać to, gdzie te relacje są naprawdę życiodajne…

Agata Rusek: Zostaliśmy stworzeni do relacji, więc wszędzie szukamy jakiegoś „Ty”, dopatrujemy się twarzy w chmurach i w gniazdkach elektrycznych, a co dopiero w czymś, co odpowiada nam płynną polszczyzną, cierpliwie, bez oceniania i o każdej porze dnia i nocy. Święty Augustyn pisał, że niespokojne jest serce nasze, dopóki nie spocznie w Bogu, i mam wrażenie, że ten święty niepokój bardzo łatwo dziś przekierować na ekran, który tylko udaje, że nas słucha. Zobacz, z iloma problemami zwracamy się do internetowych wyszukiwarek. Jasne, że większość ludzi pyta o rzeczy praktyczne, ale przecież były już takie projekty, że pojawiał się “cyfrowy ksiądz”, z którym można było pogadać o sprawach wiary czy o życiowych dylematach! I ludzie pytali o rzeczy, które się rozeznaje czasami latami, a nie rozstrzyga w rozmowie z awatarem. Nie masz czasem takiego poczucia, że łatwiej nam dziś zadać pytanie maszynie niż własnemu sercu?

Magda Urbańska: Tak, znam wiele osób, praktykujących katolików, którzy nie pytają swojego sumienia, ale czat GPT. Gdy pojawia się problem natury moralnej, gadają z czatem, a nie z kapłanem w konfesjonale. Z mojej perspektywy wygląda to po prostu tak, że czat nas nigdy nie zawiódł, a człowiek tak. Ejaj odpowiada zawsze kulturalnie, a człowiek nie zawsze się do nas uśmiecha, śpieszy się, albo nie odpisuje na wiadomości przez kilka dni. I poczucie wstydu jest mniejsze, gdy nie patrzymy w oczy drugiemu człowiekowi. Z czasem jednak okazuje się, że czegoś nam jednak brak, że internetowy twór to tylko wydmuszka, bo owszem, da odpowiedź, ale nie da takiego poczucia głębokiego oddechu, jak po rozmowie z przyjacielem, która ściąga nam z pleców jakiś ciężar. Nie mówiąc już o uczuciu zaraz po spowiedzi, którego nie da się zastąpić żadnym internetowym łączem...

Agata Rusek: Przychodzi mi też do głowy dość przewrotny obraz w tym kontekście: łatwo potraktować dziś algorytm niczym jakiegoś cyfrowego ducha świętego. Bardzo często to u niego przecież szukamy dziś podpowiedzi, natchnień, inspiracji, wiedzy, rady, odwagi… Teoretycznie łatwo rozpoznać różnicę. Algorytm ma przecież jeden nadrzędny cel: chce mnie przykuć do danego miejsca, chce zagarnąć moją uwagę. Dlatego karmi mnie tym, co mnie zatrzyma, czyli najczęściej sensacją, oburzeniem albo lękiem, bo na nie reagujemy najszybciej i gapimy się w ten ekran, i gapimy. Duch Święty w Wieczerniku zrobił coś dokładnie odwrotnego, bo wypchnął przestraszonych apostołów z zamkniętego pokoju na ulice Jerozolimy. Do ludzi. Można też przyjrzeć się za św. Pawłem, czy działanie algorytmu przymnaża we mnie owoce Ducha: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność i opanowanie. Kiedy po czterdziestu minutach scrollowania robię sobie szybki rachunek, co we mnie zostało, zwykle wychodzą mi owoce zupełnie innego gatunku: rozdrażnienie, niedosyt, zazdrość i taki dziwny, rozlany niepokój [śmiech przez łzy]. Teoretycznie łatwo więc rozpoznać, że technologia to kiepski adresat dla artykułowania naszych potrzeb i pragnień serca, ale w praktyce - mam wrażenie - że bardzo łatwo lokujemy tu naszą wiarę i ufność.

Magda Urbańska: Stara jestem, więc mogę się powtarzać [śmiech], ale dla mnie to jest właśnie to pójście na łatwiznę. Ochłap, którym się zapychamy, gdy mamy obawę, że prawdziwe relacje nas nie nakarmią, więc po co wychodzić do ludzi. Tymczasem jest tak jak mówisz - Bóg zachęca nas do relacji. W nich wzrastamy, nie w kontakcie z awatarem. Mam takie doświadczenie z ostatnich tygodni, dla mnie bardzo mocne i wymowne. Przez kilka ostatnich lat pracowałam zdalnie, z domu. Relacje z moimi współpracownikami odbywały się głównie przez komunikatory, rzadko spotykaliśmy się na żywo, bo jesteśmy rozsiani po całej Polsce. Gdy we wrześniu zaczynałam pracę w szkole, zastanawiałam się jak się w tym odnajdę. Wiedziałam, że będę musiała uczyć się budowania relacji na nowo. Teraz cały czas moi współpracownicy, dyrektor szkoły, a nade wszystko moi uczniowie, mogą chcieć zagadać, przytulić się, zapytać o coś. Cały czas na widoku, nieustannie w kontakcie z ludźmi. I choć kocham ciszę, spokój i mam naturę introwertyka - odżyłam w tej szkole. Te relacje na żywo sprawiły, że czuję się bardziej spełniona. Jestem potwornie zmęczona fizycznie, przebodźcowana, ale dziś nie chciałabym wracać do pracy wyłącznie przed komputerem. Opowiadam o tym, bo duchowość ignacjańska nauczyła mnie przyglądać się swojemu sercu, nazywać to, co mnie rzeczywiście rozwija tu i teraz. I to, co mówisz o Duchu Świętym, mocno się w to wpisuje. Bóg posyła nas do ludzi nie po to, by nas zamęczyć, ale żebyśmy mogli żyć twórczo i w pełni. I nic nam nie zastąpi tych żywych, realnych relacji. Ani awatar, ani ejaj, ani komunikator, choćby dawał nam poczucie, że współrozmówca siedzi obok. Nie, to jednak nadal jest tylko wydmuszka.

Agata Rusek: No dobrze, ale jak się zaszczepić na ten bakcyl zwątpienia w potęgę naszego Pana? Jesteśmy po weekendzie, gdzie tragedia w Krakowie sprawiła, że znowu w centrum uwagi stanęło bezsensowne zło. I technologia bardzo ułatwia, żeby ta wieść o złu się niosła i siała przekonanie, że Pan Bóg wcale nad tym naszym światem nie panuje. Co Tobie pomaga by jednak mieć klarowny wzrok?

Magda Urbańska: To jest bardzo ciekawe pytanie. Wczoraj na DEONie pojawił się mój felieton, właśnie w tym temacie. Będę uparcie, jak osioł, powtarzać: masz wpływ na to, na co patrzysz. Rozmawiałam o tragedii w Krakowie z moim nastoletnim synem i on powiedział taką mega mądrą rzecz: po co media to tak nakręcają, budząc jeszcze większą panikę? Po co ktoś wrzuca do sieci ten moment, gdy policjant oddaje strzały i pada na ziemię? Bo się klika… Bo my klikamy. Możemy gadać, że nie, że tak działa świat. Ano tak działa, bo świadomie czy nie, czytamy te treści. A ilość wyświetleń podbija zarobek portali, choćby na reklamach. No drodzy moi, tak to działa. Jednak to nadal jest moja decyzja, czy kliknę w dany artykuł, czy nie. Czy będę oglądać kolejne wiadomości, czy wyłączę telewizor i usiądę do stołu z dziećmi i zagram z nimi w planszówki. To jest moja decyzja. Koniec kropka. Możemy zwalać winę na technologię i się oburzać na to, jak ona funkcjonuje, ale dopóki nie podejmujemy refleksji nad tym, czy mi to rzeczywiście służy, czy nie - będziemy ciągle konsumentami chłonącymi wszystko bez refleksji. Wtedy łatwo wzbudzić w kimś lęk. Łatwiej wcisnąć towar, zmanipulować dla zysku. O tym już jednak rozmawiałyśmy kilkakrotnie, więc powtarzać się nie ma co, prawda? Więc zamiast oglądać kolejne newsy, sięgam po lekturę duchową, albo Biblię. Siadam z dziećmi i pijemy spokojnie gorącą czekoladę. Bo tak wybrałam. Wiadomości i tak do mnie dotrą, ale nie z obrazami, które będą nieustannie wracać w myślach i zabierać spokój. Wolę zasypiać myśląc o słowach z Biblii, niż o tym, że gdzieś pojawia się alert, a gdzieś indziej szaleniec strzela do ludzi. Dla mnie to nie jest ucieczka od rzeczywistości, ale ograniczenie jej destrukcyjnego wpływu na myśli i trudne uczucia, które się we mnie pojawiają… Zawsze mamy wybór, zawsze. Wiem, powtarzam się [śmiech]. Agato, a jak Ty sobie z tym radzisz?

Agata Rusek: Wybieram - bardzo świadomie, czasami wbrew bardzo natarczywym pokusom: przeczytać Słowo zamiast kolejnej wiadomości. Poczuć we własnym ciele moc sakramentów. Poadorować piękno Pana Jezusa, a nie brzydotę świata. Kilka razy powiedziałaś dziś o refleksji, o kierowaniu uwagi. Bardzo mi to bliskie. Bo sama widzę, że w codziennym biegu bywa, że mi umyka to, iż Pan Bóg wymyka się wszelkim miarom i kategoriom. Jest siłą, która od zarania dziejów daje Życie. Kiedy poświęcam tej myśli czas, energię i uwagę, odnajduję pokój i siłę, by patrzeć z nadzieją w przyszłość.

Magda Urbańska: Agato, chciałabym za tydzień porozmawiać z Tobą o czymś jeszcze… Mówiłyśmy dziś sporo o tym, że Bóg jest większy od AI. Chciałabym pociągnąć trochę ten temat, od takiej strony bardziej praktycznej… W czym chrześcijaństwo wyprzedza technologię? Co daje mi Bóg, czego technologia nie da mi na pewno? Co Ty na to?

Agata Rusek: Brzmi obiecująco!