[PRL z perspektywy zakrystii - cz. 6.] Magia niedzielnego obiadu
Czasy PRL-u pod wieloma względami były schematycznie uporządkowane. Od poniedziałku do soboty trzeba było pracować – niekoniecznie zmęczyć się przy pracy, no ale do roboty trzeba było iść (czasem dojechać, i to daleko). Za to niedziela była dniem wolnym: kto mieszkał w mieście, miał do dyspozycji różne atrakcje, a kto na wsi, ten wykonywał tylko najpotrzebniejsze prace. Na straży wyjątkowego charakteru niedzieli stał oczywiście Kościół. Niedziela to był też taki dzień, kiedy „wypadało” trochę lepiej zjeść…
W kultowej książce „Konopielka” (kto jej nigdy nie czytał, niech szybko nadrobi braki w wykształceniu) jest taka scena: „uczycielka”, wdzięczna za mieszkanie i dobre przyjęcia w chacie Kaziuka i Handzi, postanawia pokazać im, jak ludzie żyją na świecie i w jedną z niedziel sama bierze się za przygotowanie obiadu. Zapach smażonego na patelni mięsa rozchodzi się po całej chałupie, a rodzina, nieprzyzwyczajona do takiej obfitości, dosłownie wariuje w oczekiwaniu na przysmaki. Dzieci „jak muchy” garną się ze wszystkich stron do stołu, ojciec – choć zajęty odmawianiem różańca – wzdycha niecierpliwie do uczty, a gospodyni Hańdzia (jakby rozum straciła) dokłada na patelnię coraz to nowe kawałki słoniny. Zapowiada się naprawdę królewski obiad, ale… Kaźmierz, gospodarz, nie wytrzymuje tego marnotrawstwa i wszczyna karczemną awanturę o to, że uczycielka „zepsuła im niedzielny obiad”. Żonie rozkazuje przygotować wszystko „po naszemu”, a to oznacza, że „mięso się gotuje w kapuście!”. No i wszyscy mają jeść z jednej miski. Cóż takiego przygotowywała „uczycielka”? Ano tradycyjnego schabowego z ziemniakami. Ale dla mieszkańców bagien pod Białymstokiem było to danie zupełnie nieznane.
Tradycja niedzielnego obiadu w naszym kraju sięga naprawdę zamierzchłych czasów. Mocno związana jest z historią i ma też swój wymiar regionalny, czasami podkreślony tylko w nazwie. No bo czym różni się galicyjski schabowy od sznycla po wiedeńsku? Ale już na Śląsku na świąteczny obiad przygotowuje się roladę z wołowiny, modrą kapustę i kluski. Generalnie „niedzielny” oznacza świąteczny, bardziej uroczysty, bo na co dzień mięsa się nie jadło.
PRL, choć świecki z nazwy i ducha, zachował tę niedzielną tradycję. Zresztą tamte władze wiele wysiłku wkładały w promowanie niedzieli jako dnia wyjątkowego, wolnego od pracy. Oglądając stare kroniki można odnieść wrażenie, że to właśnie niedziela (chyba jako jedyny dzień tygodnia) był tym szczęśliwym czasem socjalistycznego życia. Oczywiście nikt oficjalnie o tym nie wspominał, że obowiązkowym elementem tego świętowania była msza. Część rodziny szła do kościoła rano, na pierwszą mszę (wtedy do kościoła chodzili wszyscy), potem następowała zmiana, ale ci, którzy rano odbębnili też pobożny obowiązek (bo wielu do kościoła chodziło rano, żeby „potem mieć już spokój”), brali się za przygotowanie obiadu. W menu był obowiązkowy rosół (choć nie zawsze, bo przecież dawniej mówiono, że jeśli chłop je kurę, to albo kura była chora, albo chłop). No ale w PRL, choć mięso było na kartki, to kości na rosół zawsze się znalazły. A na drugie – niestety, tylko w tych lepiej sytuowanych rodzinach – był kotlet ze schabu. Do schabowego, rozbitego na desce (cała Polska do dziś w niedzielne przedpołudnie rozbija mięso na kotlety), obowiązkowo dokładano ziemniaki (całe albo tłuczone, ale koniecznie bez łupki, dobrze omaszczone), bez których nie można wyobrazić sobie obiadu, oraz sałatkę. Do popicia musiał być kompot.
Co ciekawe, nie znano wtedy frytek, kaszę traktowano jako coś zbyt pospolitego na niedzielny obiad, a ryż przeciwnie – zbyt drogi. Poza tym ani kasza, ani ryż nie dorównywały smakiem ziemniakom. Te obowiązkowo należało „omaścić” i posypać koperkiem, a jeśli chciało się je podać na bogato, można było dodać podsmażonej cebulki.
Gdyby wtedy warunki życia były normalne, kotlety jedliby pewnie wszyscy. Niestety, w wielu rodzinach danie to – podobnie jak w „Konopielce” – było zarezerwowane na naprawdę wielkie uroczystości. Powodów było kilka. Po pierwsze ci, którzy bardziej liczyli się z pieniędzmi, wybierali tańsze mięso, a po drugie, jak pamiętamy, wtedy sklepy świeciły pustymi półkami, a więc schab na kotlety był naprawdę trudno dostępny. W mojej rodzinie radzono sobie z tym tak, że kotlety robiło się z czego się dało, choć chyba największe wzięcie miały kotlety z kurczaka (smażone nawet ze skórką). Do dziś wspominam je z nostalgią. Zresztą prawdziwą tajemnicą dobrego smaku kotleta jest nie tylko samo mięso, ale także panierka, no i tłuszcz, na którym mięso się smaży.
Co ciekawe, w katolickiej i pobożnej Polsce w niewielu domach modlono się przed jedzeniem. Ale na pewno przed posiłkiem modlili się księża, którzy jedli to samo co inni, z tym że na kotleta schabowego – smażonego oczywiście przez księżą kucharkę – na pewno mogli sobie pozwolić. Wprawdzie te księże obiady zawsze pozostawały dla nas tajemnicą, ale co do dwóch rzeczy byliśmy w zasadzie pewni. Po pierwsze tego, że ksiądz je „uroczyście”, w jadalni – czyli w pomieszczeniu, jakiego nie było w żadnym z naszych domów. A po drugie byliśmy pewni, że je dobrze – przecież nawet w czasach biedy, kiedy wszystko było na kartki, kiedy gospodyni księdza wchodziła do sklepu mięsnego, wszyscy ustępowali jej miejsca, a sprzedawczyni często miała już przygotowane to, co ksiądz lubił – czyli kawałek schabu na niedzielny obiad.


Skomentuj artykuł