Nowa "Rerum novarum" naszych czasów? Papież Leon XIV i wyzwanie sztucznej inteligencji

Pierwsza encyklika papieża Leona XIV ma – według nieoficjalnych informacji – nosić tytuł Magnifica Humanitas ("Wspaniałe Człowieczeństwo"). Choć dokument nie został jeszcze ogłoszony, już sama proponowana nazwa wiele mówi o kierunku nowego pontyfikatu.

Od lata 2025 roku watykańskie źródła potwierdzają, że papież intensywnie pracuje nad tym fundamentalnym tekstem. W listopadzie prefekt Dykasterii Nauki Wiary, kard. Víctor Manuel Fernández, zasugerował, że encyklika podejmie temat sztucznej inteligencji – szczególnie bliski Leonowi XIV – oraz szeroko pojętej kondycji społecznej współczesnego świata.

Według doniesień włoskich mediów wybór tytułu nie jest przypadkowy. Magnifica Humanitas akcentuje centralne miejsce godności osoby ludzkiej, przypominając, że człowieczeństwo zachowuje swoją wartość nawet w obliczu gwałtownego rozwoju technologii, pogłębiających się nierówności ekonomicznych czy narastającego rozbicia kulturowego.

Tytuł ten stanowi również świadome nawiązanie do imienia, jakie papież obrał po wyborze. Leon XIV wyraźnie odwołuje się w ten sposób do Leona XIII i jego przełomowej encykliki Rerum novarum z 1891 roku.

Choć ani nazwa, ani data publikacji nie zostały oficjalnie potwierdzone, historia encyklik społecznych sugeruje możliwy termin. Wiele z nich ukazywało się w rocznice Rerum novarum – m.in. w latach 1931, 1961 i 1981. Zbliżająca się kolejna okrągła rocznica sprawia, że realnym terminem publikacji wydaje się 15 maja 2026 roku. (Warto przypomnieć, że encyklika Laborem exercens Jana Pawła II, planowana pierwotnie na maj 1981 roku, ukazała się dopiero we wrześniu z powodu zamachu na papieża).

Zasady wobec cywilizacyjnego przełomu

Publikacja Rerum novarum była dla świata szokiem. Leon XIII odważnie odpowiedział na kryzysy rodzące się w epoce przemysłowej: skrajną nierówność, koncentrację kapitału oraz brutalny wyzysk robotników w czasach gwałtownego rozwoju techniki i nowych metod produkcji. To właśnie wtedy sformułowane zostały podstawy katolickiej nauki społecznej, takie jak prawo do własności prywatnej, sprawiedliwa płaca, prawo do odpoczynku oraz szczególna ochrona najsłabszych.

Dziś linia konfliktu przebiega inaczej. Choć napięcie między pracą a kapitałem nie zniknęło, coraz częściej uzupełnia je nowy wymiar – relacja między człowiekiem a algorytmami, które wkraczają bezpośrednio w przestrzeń pracy i decyzji.

Leon XIV wielokrotnie powracał do tego zagadnienia od momentu wyboru, dając do zrozumienia, że Kościół ponownie przygotowuje się do zabrania zdecydowanego głosu w obliczu głębokich przemian cywilizacyjnych.

Wcześniejsze sygnały papieskiego nauczania

W czerwcu 2025 roku, podczas Drugiej Konferencji poświęconej Sztucznej Inteligencji, Etyce i Ładowi Korporacyjnemu, papież zwrócił uwagę na wpływ nowych technologii na rozwój neurologiczny i intelektualny dzieci oraz młodzieży. Doceniając ogromny potencjał AI jako owocu ludzkiej kreatywności, podkreślił jednocześnie, że młodzi ludzie powinni być wspierani w dojrzewaniu do odpowiedzialności, a nie ograniczani przez bezrefleksyjne użycie technologii.

Ten problem wykracza jednak poza sferę technologiczną. W październiku 2025 roku, przemawiając do ruchów oddolnych zgromadzonych w Auli Pawła VI, Leon XIV stwierdził, że "wykluczenie stało się nową formą niesprawiedliwości społecznej". Jego słowa nawiązywały do ducha współczesnej Rerum novarum. Papież zauważył, że choć globalne rynki rozpowszechniły narzędzia cyfrowe niemal wszędzie, dostęp do ziemi, mieszkań i godnej pracy wciąż pozostaje poza zasięgiem milionów ludzi.

Leon XIV konsekwentnie ostrzega przed erozją poczucia człowieczeństwa. Podkreśla, że sztuczna inteligencja jest jedynie narzędziem, nigdy zaś podmiotem moralnym. Pozbawiona etycznych ram może pogłębiać nierówności, zaostrzać konflikty i redukować ludzi do zbiorów danych. Jedynym właściwym kryterium oceny – jak argumentuje – musi być nienaruszalna godność każdej osoby ludzkiej, wraz z poszanowaniem jej kulturowej, duchowej i społecznej różnorodności.

Jeśli Magnifica Humanitas podąży tym kierunkiem, może stać się jednym z najważniejszych dokumentów pontyfikatu Leona XIV: nowym apelem do sumień w epoce nieprzejrzystych systemów i technokratycznych pokus, przypominającym, że postęp pozbawiony odpowiedzialności nie jest prawdziwym postępem.