Umysły, maszyny i granice technologii – kreatywność, relacje i świadomość w erze AI

Sztuczna inteligencja rozwija się w tempie wyścigowego bolidu, dając człowiekowi niespotykane dotąd możliwości twórcze, ale wymaga też niezawodnych „hamulców”. Podczas konferencji Międzynarodowego Centrum Studiów nad Świadomością (ICCS) zorganizowanej w Casina Pio IV w Watykanie przedstawiciele nauki i biznesu rozmawiali o szansach i ryzykach generatywnej AI – od rewolucji w produkcji filmowej i gospodarce, przez zjawisko deepfake'ów, aż po wyzwania związane ze świadomością maszyn i ochroną podmiotowości człowieka.

• Konferencja ICCS w Watykanie – spotkanie nauki, filozofii i technologii
• Metafora wyścigowego samochodu: Potencjał, zagrożenia i potrzeba „hamulców”
• Nowa definicja kreatywności: Zbiorowe przedsięwzięcie czy indywidualny geniusz?
• AI w gospodarce i sztuce: Od cyfrowej demokracji po ryzyko deepfake’ów i manipulacji
• Relacje i emocje: Czy można zakochać się w maszynie?
• Świadomość, qualia i dusza: Czy komputery zyskają subiektywne doznania?
• Człowiek w centrum: Edukacja relacyjna w świetle humanistycznych wartości

Dziennikarstwo w czasach AI i wojny. „Mamy obowiązek opowiadać prawdę”

Świat

AI, eksperci z Watykanu: Eksplozja kreatywności, ale potrzebne są hamulce
W zabytkowych wnętrzach Casina Pio IV (Domku Piusa IV) w Ogrodach Watykańskich – siedzibie Papieskiej Akademii Nauk – odbył się jeden z kluczowych dni trzeciej dorocznej konferencji Międzynarodowego Centrum Studiów nad Świadomością (ICCS). Trzydniowe wydarzenie pod hasłem „Kreatywność: Umysły i Maszyny”, mające swój początek na Uniwersytecie Roma Tre, kontynuowane na Uniwersytecie Gregoriańskim i zwieńczone 3 września na Kapitolu (Campidoglio), zgromadziło czołowych filozofów, neurobiologów oraz międzynarodowych protagonistów sztucznej inteligencji. Celem spotkania było dogłębne i wieloaspektowe zbadanie, jak nowoczesne technologie przekształcają sztukę, kulturę, gospodarkę i ludzki umysł.

Potężny silnik i potrzeba hamulców
Dmitrij Wołkow – filozof, przedsiębiorca technologiczny oraz założyciel ICCS – użył wyrazistej metafory, by opisać obecny etap rozwoju sztucznej inteligencji. Jego zdaniem AI jest jak niezwykle szybki samochód wyścigowy: umożliwia nam niesamowite przyspieszenie, jednak rozwój tej technologii wymaga szczególnej uwagi w projektowaniu skutecznych i niezawodnych hamulców. Bez nich istnieje ryzyko, że „samochód uderzy o ścianę”.
Potrzeba kontroli wynika nie tylko z tempa zmian, ale i z charakteru samych systemów. Wołkow zwrócił uwagę na zjawisko tzw. „lizusostwa” (pochlebczego zachowania modeli AI), które ma tendencję do przyklaskiwania użytkownikowi, nagradzania narcyzmu i wzmacniania pomysłów pozbawionych solidnych podstaw. Choć nowsze generacje modeli stają się bardziej autonomiczne i obiektywne, osłabiając ten efekt, świadomość ograniczeń technologii pozostaje kluczowa.

Czym jest sztuczna kreatywność?
Jednym z głównych tematów debaty była kwestia twórczych możliwości maszyn. Czy AI potrafi być naprawdę kreatywna, czy jedynie przetwarza dane? Filozof Pietro Perconti, współzałożyciel ICCS, zauważył, że pojęcie „sztucznej kreatywności” ma sens, choć wymaga zachowania ostrożności i wielu zastrzeżeń. Kreatywność maszynowa różni się od tradycyjnego, zachodniego modelu opartego na geniuszu indywidualnego artysty – należy ją raczej postrzegać jako rodzaj wspólnego, zbiorowego przedsięwzięcia człowieka i algorytmu.
Tę zmianę wyraźnie widać w praktyce i statystykach. Generatywne AI potrafi w kilka sekund stworzyć tekst, muzykę, obraz czy wideo. Jak wskazywał Wołkow, dawniej produkcja filmu lub animacji wymagała specjalistycznych umiejętności i była zarezerwowana dla nielicznych. Dziś AI umożliwia tysiącom ludzi ekspresję twórczą. Druga strona tego medalu to jednak zagrożenia: masowa produkcja deepfake’ów oraz manipulacja mediami stanowią bezpośrednie niebezpieczeństwo dla jednostek i społeczeństwa. Ponadto rosnąca rola AI stawia trudne pytania o prawne i moralne autorstwo dzieł.
Wpływ technologii rośnie również w szerokiej gospodarce. Jak wynika z danych Włoskiego Instytutu Statystycznego (ISTAT), w 2025 roku 16,4% włoskich firm zatrudniających co najmniej 10 pracowników korzystało z AI – to dwukrotny wzrost w stosunku do roku poprzedniego. W sektorach kultury, produkcji filmowej, telewizyjnej i muzycznej odsetek ten sięga już niemal połowy przedsiębiorstw. Pytanie nie brzmi zatem, co maszyny będą w stanie zrobić, ale jaką rolę odegrają w naszym codziennym życiu.

Relacje, emocje i sztuczni towarzysze
Wkraczanie maszyn na terytoria dotąd zastrzeżone dla ludzi rodzi fundamentalne dylematy moralne i społeczne. Uczestnicy konferencji podjęli niełatwy temat relacji emocjonalnych. Czy człowiek, wiedząc, że ma do czynienia z maszyną, może nawiązać z nią autentyczną i znaczącą więź? Czy AI może stać się „godna ludzkiej miłości”, stać się przyjacielem, powiernikiem lub partnerem sentymentalnym?
Organizatorzy ICCS przypomnieli zatrważające dane Światowej Organizacji Zdrowia (WHO): co szósta osoba na świecie zmaga się z samotnością, a wśród nastolatków wskaźnik ten sięga aż 21%. Czy sztuczni towarzysze mogą stać się antidotum na tę epidemię osamotnienia, czy też doprowadzą do jeszcze większego spłycenia i zastąpienia autentycznych relacji międzyludzkich? Eksperci pytają: gdzie przebiega granica, gdy maszyna zacznie zapamiętywać naszą przeszłość, budować własną tożsamość, wyrażać sprzeciw i nas rozpoznawać? Czy wciąż będziemy mogli traktować ją wyłącznie jako zwykłe narzędzie?

Świadomość i „qualia”
Równie istotnym punktem dyskusji była kwestia potencjalnej świadomości maszyn. Dmitrij Wołkow przywołał pojęcie qualia – pojęcie filozoficzne oznaczające subiektywne, jakościowe doznania świadomego umysłu (takie jak indywidualne doświadczenie widzenia koloru, np. czerwieni). Zauważył, że choć badania są na bardzo wczesnym etapie, z mechanistycznego punktu widzenia ludzie są złożonymi systemami, a podobne zjawiska mogą w przyszłości pojawić się w komputerach. Gdy powstanie świadoma AI, stworzy to zupełnie nowe wyzwania zarządcze i etyczne.
Zwieńczeniem tych rozważań była sesja na Kapitolu, podczas której brytyjski psycholog teoretyczny Nicholas Humphrey – jeden z najważniejszych badaczy tematu – odebrał Nagrodę im. Daniela Dennetta (wybitnego filozofa zmarłego dwa lata wcześniej) i wygłosił wykład pt. „Świadomość i dusza: Rzeczywistość iluzji”.

AI i wojna – nobliści i giganci technologii w Castel Gandolfo

Świat

Człowiek w centrum cyfrowego świata
Podsumowując dyskusję w Watykanie, Pietro Perconti podkreślił, że debata wpisuje się w nurt głębokiego humanizmu, nawiązując m.in. do przesłania encykliki Magnifica Humanitas Leona XIV. Stawianie osoby ludzkiej w centrum uwagi to nie tylko nakaz religijny, ale przede wszystkim uniwersalna potrzeba społeczna.
W świecie, który nieuchronnie przekształca się w sieć cyfrowych relacji, najważniejszym zadaniem staje się edukacja. Musimy nauczyć się mądrego współistnienia ze sztuczną inteligencją. Rozwój technologii nie może przysłonić troski o człowieka – to edukacja relacyjna i odpowiedzialny rozwój "hamulców" dla rozwoju AI zdecydują o tym, czy nowe technologie posłużą ludzkości, czy ją odczłowieczą.