Od złości do przemocy: dlaczego niektórzy ludzie stają się superagresorami?

Każdy człowiek ma naturalną skłonność zarówno do odczuwania złości, jak i do zachowań agresywnych. Jest w nas taka część, która, żeby przeżyć, musi zawalczyć o swoje. Małe dzieci dużo się złoszczą, a sposób wyrażania tego bywa spektakularny. W toku dorastania uczymy się jednak takich sposobów wyrażania złości, które nie krzywdzą innych, przede wszystkim dlatego, że nasze granice wyznaczane są granicami innych ludzi. Niestety, nie wszyscy przyjmują takie zasady współżycia społecznego i smutna prawda jest taka, że superagresorzy są wśród nas.

Ważne, by rozróżnić agresję od złości. Złość to coś, co czujemy w odpowiedzi na warunki wewnętrzne lub zewnętrzne, które naruszają nasz dobrostan. Agresja jest natomiast zachowaniem, jakie wyrażamy wobec innych ludzi w następstwie odczuwania złości. Agresja ma na celu wyrządzenie szkody fizycznej, psychicznej lub emocjonalnej. Złość to natomiast emocja, która o czymś nas informuje. Możesz odczuwać złość, nie możesz natomiast stosować wobec innych agresji. Nikt nie ma też prawa stosować agresji wobec ciebie.

Dla przypomnienia – złość pojawia się w sytuacji, gdy ktoś przekracza nasze granice, ignoruje nasze potrzeby lub łamie obietnice i nie spełnia oczekiwań, prowadząc nas do frustracji, poczucia niesprawiedliwości, bezsilności czy zagrożenia. Może wynikać z sytuacji, w których rzeczywistość odbiega od naszych planów, gdy ktoś krytykuje nas, traktuje bez szacunku lub przypisuje sobie zasługi za naszą pracę.

Zachowania agresywne obejmują natomiast przemoc bezpośrednią, taką jak bicie czy niszczenie mienia, a także pośrednią. Słowna agresja polega na obrażaniu, groźbach czy manipulacji. Emocjonalna i psychiczna mają na celu kontrolowanie drugiej osoby poprzez ignorowanie, wzbudzanie poczucia winy lub gaslighting. Agresja instrumentalna służy osiąganiu korzyści, np. poprzez szantaż czy zastraszanie. Agresja impulsywna objawia się nagłymi wybuchami gniewu, a bierna – poprzez subtelne formy ignorowania czy sarkazmu.

Cyberprzemoc obejmuje hejt czy rozpowszechnianie fałszywych informacji w internecie. Agresja seksualna wiąże się z naruszeniem granic drugiej osoby, a strukturalna wynika z nierówności społecznych, takich jak dyskryminacja.

Najczęstsze powody do złości 

Granice

Druga osoba przekracza nasze osobiste granice, narzuca swoje zdanie, dotyka nas bez zgody lub lekceważy nasze potrzeby, np. wyśmiewa to, że boimy się iść jutro do pracy.

Frustracja

Gdy coś nie idzie zgodnie z planem, a my czujemy, że tracimy kontrolę, np. nie mogę schudnąć pomimo regularnych ćwiczeń i utrzymywania diety.

Niesprawiedliwość

Kiedy czujemy się traktowani gorzej niż inni lub widzimy krzywdę, której doświadcza druga osoba, np. szefowa regularnie ucina moje wypowiedzi na zebraniach, podczas gdy inni otrzymują dużo czasu na zgłaszane przez siebie tematy.

Oczekiwania vs. rzeczywistość

Złość pojawia się, gdy rzeczywistość odbiega od naszych nadziei czy planów, np. pierwszego dnia drogich wakacji zaczyna padać deszcz, jedzenie okazuje się niesmaczne, a w hotelowym pokoju pojawiają się mrówki.

Poczucie bycia atakowanym

Kiedy czujemy się atakowani, zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie, lub kiedy jesteśmy świadkami agresji, np. słyszymy w oddali, że ktoś na kogoś krzyczy.

Bezsilność

Złość może wynikać z sytuacji, w której nie mamy na coś wpływu, np. mama odmawia przyjęcia pomocy przy przygotowaniu kolacji, po czym wieczorem narzeka, że jest bardzo zmęczona.

Najczęstsze rodzaje agresji 

Agresja fizyczna obejmuje działania powodujące bezpośrednie szkody fizyczne ludziom lub rzeczom, np.:

• bicie, kopanie, popychanie, duszenie, przemoc domowa, uliczne bójki;
• niszczenie mienia (np. wybijanie szyb, rozbijanie przedmiotów, kradzieże).

Może być gorąca lub zimna. Gorąca to impulsywna reakcja na silne emocje, często bez wcześniejszego planowania, np. uderzenie w ścianę podczas kłótni, zatrąbienie na kierowcę, który według nas za wolno rusza na zielonym świetle. Agresja zimna to zaplanowane akty przemocy, jak np. zakup broni palnej w celu zabicia wspólnika.

Agresja słowna jest wyrażana poprzez słowa lub sam sposób komunikacji, np.:

• krzyczenie, obrażanie, przeklinanie, grożenie;
• szyderstwa, poniżanie, manipulacje słowami, intonacja.

Agresja emocjonalna ma na celu wywołanie silnego dyskomfortu emocjonalnego u drugiej osoby poprzez:

• jej celowe ignorowanie, stosowanie cichych dni;
• manipulowanie jej emocjami (np. wzbudzanie poczucia winy, wstydu, lęku);
• podważanie jej wartości, np. w bezpośrednich wypowiedziach: jesteś beznadziejna, nic ci się w życiu nie uda, lub w pośrednich: naprawdę zamierzasz ubiegać się o tak ambitną pracę?

Agresja psychiczna to celowe działania mające na celu kontrolowanie i zastraszenie drugiej osoby, aby osiągnąć korzyści materialne lub emocjonalne, np.:

• stosowanie gróźb psychicznych i szantażu emocjonalnego, np. grożenie samobójstwem, gdy druga strona chce odejść;
• gaslighting – manipulowanie rzeczywistością w celu wywołania wątpliwości co do własnej percepcji, np. zabranie ważnego dla drugiej osoby dokumentu ze stołu i zaprzeczanie, jakoby kiedykolwiek tam był na przykład takimi słowami: coś ci się przewidziało, chyba jesteś zmęczony;
• wywieranie nacisku i presji, np. wielokrotne powtarzanie pytania, ignorowanie odmów, aż druga osoba w końcu wyrazi zgodę, by zakończyć temat;
• catfishing – podawanie się w internecie za kogoś innego niż się jest w rzeczywistości w celu rozkochania i przywiązania do siebie drugiej osoby;
• wykorzystywanie osób pozostających z nami w stosunku zależności (dawanie dodatkowych prac, wyśmiewanie, grożenie zwolnieniem, jeśli postawi granice);
• wykorzystywanie słabości lub niedyspozycji drugiej osoby (agresywna sprzedaż produktów po kilkugodzinnej męczącej prezentacji; werbowanie osób w kryzysie zdrowia psychicznego do sekt; namawianie do wykonywania nielegalnej pracy lub udzielania niekorzystnych kredytów osobom pozostającym w kryzysie finansowym).

Bierna agresja to subtelna forma agresji, w której osoba nie wyraża gniewu wprost, lecz w sposób bierny, np.:

• celowe spóźnianie się na spotkania;
• nietrzymanie się ustaleń dotyczących naprzemiennej opieki nad dzieckiem;
• sarkazm, ironiczne uwagi wraz z oskarżaniem osoby będącej ich adresatem o brak poczucia humoru;
• udawanie, że się kogoś nie słyszy;
• przeglądanie rzeczy danej osoby bez jej zgody, czytanie jej pamiętników.

Cyberprzemoc to agresja stosowana w przestrzeni internetowej, np.:

• pisanie obraźliwych komentarzy w mediach społecznościowych;
• rozpowszechnianie fałszywych informacji w celu zaszkodzenia komuś;
• upublicznianie czyjejś prywatnej korespondencji i zdjęć bez jej zgody;
• nękanie, grożenie, szantażowanie w wiadomościach prywatnych;
• zamieszczanie negatywnych, niepopartych faktami opinii.

Agresja seksualna obejmuje wszelkie działania naruszające granice seksualne innych osób, np.:

• molestowanie słowne lub fizyczne, w tym subtelne;
• catcalling – uliczne zaczepki, wygwizdywanie, słowne molestowanie seksualne;
• zmuszanie do odbycia stosunku seksualnego;
• zmuszanie do oglądania stosunku seksualnego;
• „przypadkowy” kontakt fizyczny;
• wykorzystywanie do zaspokojenia swoich potrzeb seksualnych czyjejś niepełnosprawności, niepełnoletniości, złej kondycji fizycznej lub psychicznej, pozycji zależności, niepełnej świadomości.

Agresja strukturalna wynikająca z nierówności społecznych lub systemowych, np.:

• dyskryminacja ze względu na rasę, płeć, orientację seksualną, niepełnosprawność;
• systemowe wykluczenie grup społecznych;
• eksploatacja pracowników poprzez nieuczciwe warunki zatrudnienia;
• przemoc w miejscu pracy – mobbing i staffing;
• przemoc domowa.

Mikroagresje to przypadki powszechnych świadomych i nieświadomych wypowiedzi oraz zachowań, które komunikują wrogie, obraźliwe bądź negatywne postawy wobec marginalizowanych grup.

Superagresor to tryb działania osoby, która bezwzględnie dąży do swoich celów, pomijając przy tym innych, i będzie je realizować poprzez wymuszenie w środowiskach, w których ma taką możliwość. Może być to domowe zacisze, praca lub szkoła. Osoba stosująca przemoc usprawiedliwia ją zwykle winą, prowokacją lub psychopatologią jej odbiorcy. Sam superagresor nie przyjmuje odpowiedzialności za swoje zachowanie. Superagresor rodzi się w żyznej glebie wzorców przemocowych zachowań z domu, podwórka i ze szkoły. Jego nawozem są triady złości, a ogrodnikiem – rozdrażniony, wierzący jedynie w swoje racje nadkompensator. Utrzymywany jest przez przekazy kulturowe dotyczące znaczenia siły, dominacji i kontroli. Sprzyja mu również brak edukacji emocjonalnej na wszystkich szczeblach nauki. W rozsiewaniu agresji pomagają też środowiska, które ją promują – przemocowe miejsca pracy, brak strukturalnych, surowych kar za jej stosowanie, silnie zhierarchizowany system pełen tych wyżej i tych niżej, tych, którzy rozkazują, i tych, którzy muszą się dostosować.

Niektóre osoby, na skutek ciężkiej, doznawanej w dzieciństwie przemocy, przyjmują postawę „nigdy więcej!” i zaczynają być zawsze „na nie”. Nie da się o nic ich poprosić, na wszystko reagują impulsywnie, drażliwie i z coraz większą agresją. Superagresor to rola, którą należy zastopować. Zarówno u drugiej osoby, jak i u siebie. Zachowania agresywne mają tendencję do wzmacniania się. Osoba z głębokim poczuciem, że może stosować przemoc, będzie to robić we wszelkich kontekstach, które jej to umożliwią. Superagresora napędza najbardziej korzyść, jaką może przez agresję uzyskać, a bierne środowisko wokół tworzy miejsce sprzyjające jej stosowaniu. Superagresor bywa nazywany cholerykiem. To potoczne określenie zakłada, że osoba taka ma w sobie wrodzoną temperamentalną skłonność do stosowania przemocy, że „taki ma charakter”. Nie jest to prawda. Stosunkowo mało ludzi na świecie cierpi na taką przypadłość układu nerwowego, żeby nie dało się wyuczyć nowych zachowań. Już małe dzieci są przecież w stanie stopniowo hamować swoje wybuchy złości, a nie mają jeszcze w pełni wykształconych ośrodków w mózgu, odpowiadających za kontrolę zachowania. Często środowisko, a przede wszystkim sam superagresor, usprawiedliwia jego zachowania dodatkowo poczuciem krzywdy, niesprawiedliwości, brakiem umiejętności (mówiąc: tak już ma, nie umie inaczej) lub przypadkiem (mówiąc: to się zdarzyło tylko raz przecież, wcale na ciebie nie krzyczę).

Stosowanie zachowań agresywnych jest jak nałóg. To szybkie działanie, które prowadzi do szybkiej ulgi. Wybuch agresji rozładowuje emocje i przywraca agresorowi poczucie kontroli. Najważniejsze jest więc, aby osoba stosująca przemoc przestała się usprawiedliwiać, a my usprawiedliwiać ją. Wymagana powinna być od niej decyzja o zmianie – że od dziś zaczyna ciężką pracę nad nałogiem stosowania przemocy w jakiejkolwiek formie i będzie uczyć się, jak reagować na swoje emocje w inny sposób.

Co robić, gdy spotkasz superagresora:

• zauważ i nazwij to, co się dzieje;
• jeśli czujesz, że to niebezpieczne, najpierw zastosuj unik (możesz odejść, odsunąć się, by znaleźć się w bezpiecznym miejscu);
• i dopiero wtedy nazwać to, co się stało – powiedzieć to sobie i zaufanym bliskim;
• jeśli czujesz się bezpiecznie, powiedz tej osobie, że stosuje agresję;
• ustal granice w kontakcie i powiedz, jaka będzie konsekwencja ich nieprzestrzegania;
• jeśli osoba nadal stosuje agresję, wyciągnij zapowiedziane wcześniej konsekwencje;
• trzymaj się ich;
• nadal się ich trzymaj;
• trzymaj się, póki nie zobaczysz realnej, trwałej zmiany;
• reaguj za każdym razem, gdy czujesz się zagrożony, nie czekaj;
• jeśli czekasz, nie reagujesz, usprawiedliwiasz, udaj się na swoją terapię, aby zrozumieć, dlaczego dajesz się tak traktować, i uzyskać niezbędne wsparcie;
• jeśli potrzebujesz wsparcia instytucjonalnego, udaj się do ośrodka interwencji kryzysowej i na policję, jeśli to agresja w firmie – do działu HR, PR i do kierownictwa. Jeśli to nie działa, zgłoś nadużycie do Państwowej Inspekcji Pracy;
• nie ułatwiaj superagresorowi rozładowywania jego napięcia twoim kosztem.

Fragment pochodzi z książki: "Co się dzieje w mojej głowie?" - Natalii Harasimowicz