Czy Ostatnia Wieczerza była pierwszą mszą w historii? Historyk i teolog wyjaśnia

Czy Ostatnia Wieczerza była pierwszą mszą w historii? W którym dniu się odbyła? Czy mógł to być zwykły, uroczysty posiłek, któremu Ewangeliści później nadali znaczenie? Te i inne kwestie wyjaśnia Uwe Michael Lang, niemiecki ksiądz i teolog, który był m.in. konsultorem Urzędu ds. Celebracji Liturgicznych Papieża w książce "Krótka historia mszy rzymskiej".  Publikujemy fragment.

Słowa Jezusa nadają wieczerzy nieoczekiwany sens

Choć posiłki, które Jezus spożywał podczas swej publicznej działalności, tworzą szerokie tło dla Ostatniej Wieczerzy, istnieje wiele cech, które czynią ją wydarzeniem wyjątkowym – przede wszystkim bezpośrednia bliskość Męki. W odróżnieniu od innych uczt opisanych w Ewangeliach w tej uczestniczy jedynie Dwunastu Apostołów. Nie odbywa się ona w ramach otwartej wspólnoty stołu, lecz w prywatnym pomieszczeniu, udostępnionym najpewniej przez zamożnego patrona. Słowa i gesty Jezusa są organicznie wpisane w tę wieczerzę, ale jednocześnie wybijają się na pierwszy plan i przekształcają ją, nadając jej zupełnie nieoczekiwany sens.

Kiedy Jezus przeżywał Ostatnią Wieczerzę? 

Zgodnie z Ewangeliami synoptycznymi Jezus celebrował Ostatnią Wieczerzę ze swymi uczniami pierwszego dnia Przaśników, wieczorem (czytamy o tym w Ewangeliach Mateusza, Marka i Łukasza). Ponieważ Żydzi liczyli dzień od zachodu do zachodu słońca, ten wieczorny posiłek odbył się czternastego dnia miesiąca Nisan – w dniu święta Paschy, po popołudniowym złożeniu w świątyni ofiar z baranków. Dniem tym był czwartek, natomiast ukrzyżowanie przypadło na piątek, a więc „dzień przed szabatem”. Narracje synoptyczne przedstawiają zatem Ostatnią Wieczerzę jako ucztę paschalną. Czwarta Ewangelia ukazuje inną chronologię: choć zgadza się co do dni tygodnia, jednoznacznie sugeruje, że Jezus został ukrzyżowany w momencie, gdy kończył się dzień przygotowania do Paschy. Co istotne, Jezus umiera na krzyżu o tej porze, gdy w świątyni zabijano baranki przeznaczone na wieczorną ucztę paschalną. Ostatnia Wieczerza odbyła się zatem w przeddzień Paschy, a więc nie była wieczerzą paschalną w sensie ścisłym. Niemniej jej bliskość wobec Paschy – jasno podkreślona w J 13,1 – nadaje jej wiele paschalnych rysów i znaczeń. W przeciwieństwie do Ewangelii synoptycznych, Jan nie opisuje samego posiłku; skupia się natomiast na geście umycia uczniom nóg.

Czy Ostatnia Wieczerza to była Pascha? 

Z perspektywy historyka bardziej prawdopodobne wydaje się, że Ostatnia Wieczerza nie była ucztą paschalną. Stanowisko to podziela Joseph Ratzinger (papież Benedykt XVI) i odwołuje się do prac amerykańskiego biblisty Johna P. Meiera. Mimo to podczas każdego uroczystego żydowskiego posiłku niczego nie spożywano bez wcześniejszego dziękczynienia Bogu i prośby o Jego błogosławieństwo. Na początku Ostatniej Wieczerzy musiała się więc pojawić jakaś forma żydowskiego błogosławieństwa posiłku (berakha). Możemy również zakładać rytualne użycie chleba i wina, przy czym wino było znakiem, że mamy do czynienia ze szczególną świąteczną okazją. Jednak słowa i gesty Jezusa podczas tego spotkania były bezprecedensowe i nie dają się po prostu wyprowadzić z żydowskiego kontekstu rytualnego.

Co znaczą słowa Jezusa z Ostatniej Wieczerzy?

Wypowiedziane przez Niego słowa nad chlebem i nad kielichem wina nadają tym darom charakter znaków zapowiadających Jego odkupieńczą Mękę. Jezus miał pełną świadomość, że zbliża się Jego śmierć i prze widywał, że nie będzie mógł celebrować nadchodzącej Paschy zgodnie z tradycją żydowską. Dlatego zgromadził Dwunastu – najbliższy krąg swoich uczniów – na szczególną wieczerzę pożegnalną. Wzmianka o „tej Passze” w Łk 22,15 może odnosić się do posiłku, który Jezus właśnie spożywał z Apostołami, ale może też wskazywać na nową rzeczywistość, którą zamierzał ustanowić w oczekiwaniu na swoją Mękę. Kluczowym momentem Ostatniej Wieczerzy nie był tradycyjny baranek paschalny (o którym zresztą nie wspominają nawet synoptycy), lecz ustanowienie przez Chrystusa nowej Paschy i ofiarowanie samego siebie jako prawdziwego Baranka. Jest to zgodne ze słowami 1 Kor 5,7: „Chrystus bowiem został złożony w ofierze jako nasza Pascha”, a także z J 19,36, gdzie do ukrzyżowanego Jezusa odniesiono przepis ofiarniczy z Wj 12,46 (oraz Lb 9,12): „Kości jego łamać nie będziecie”. To Chrystus jest Barankiem ofiarnym, a nową Paschą jest Jego śmierć i zmartwychwstanie, które wypełniają sens dawnej Paschy. Treść tej nowej Paschy zostaje zapowiedziana w celebracji Ostatniej Wieczerzy, gdy Jezus udziela swoim uczniom chleba i wina jako własnego Ciała i własnej Krwi.

---

Tekst jest fragmentem książki "Krótka historia mszy rzymskiej" Uwe Michaela Langa, wydanej przez Wydawnictwo WAM. Tytuł i śródtytuły pochodzą od redakcji.