Dusze krążące wokół domu, buty w trumnie i ogniska na rozstajach dróg. Jak wyglądały dawne zwyczaje pogrzebowe i w co wierzyli nasi przodkowie? [WYWIAD]

Dusze krążące wokół domu, buty w trumnie i ogniska na rozstajach dróg. Jak wyglądały dawne zwyczaje pogrzebowe i w co wierzyli nasi przodkowie? [WYWIAD]
Zdjęcie ilustracyjne. Fot. Depositphotos

Dlaczego dawniej do trumny wkładano buty i rozpalano ogniska na rozstajach dróg? Kogo chowano w białych ubraniach, a kogo w sukni ślubnej? Dlaczego wierzono, że nie należy płakać nad zmarłym, i skąd wziął się zwyczaj zakrywania luster w domu po śmierci domownika? W wywiadzie rozmawiam z Pauliną Sawicz-Mróz, archiwistką i historyczką nowożytności, o tym, jak mieszkańcy XIX-wiecznej wsi postrzegali śmierć, w jakie przesądy wierzyli, jak przygotowywali się do obchodów Wszystkich Świętych i Zaduszek, a także jak wyglądały dawniej pogrzeby oraz czym różniły się zwyczaje żałobne w przypadku kobiet i mężczyzn.

Weronika Saran: Myślę, że wielu ludziom, którzy zastanawiają się nad własnym przemijaniem, jak i nad odejściem swoich bliskich, towarzyszą lęk i niepewność. Jak wyglądało to w XIX wieku? W jaki sposób ludzie postrzegali i rozumieli wówczas śmierć? Czy się jej obawiali, czy raczej traktowali ją jako naturalny, nieodłączny etap ludzkiego życia?

Paulina Sawicz-Mróz: Dla mieszkańców XIX-wiecznej wsi na ziemiach polskich śmierć stanowiła naturalny element rytmu życia. W przeciwieństwie do dzisiejszych czasów, kiedy rzadko jesteśmy świadkami momentu odchodzenia drugiego człowieka, ponieważ śmierć często następuje w szpitalach i hospicjach, mieszkańcy ówczesnej wsi stykali się z nią na co dzień.

Dla ludności wiejskiej najważniejsze było odpowiednie przygotowanie się do odejścia poprzez pojednanie z rodziną i Bogiem. Takie pożegnanie uznawano za piękną śmierć. Obawiano się natomiast nagłego końca, spowodowanego na przykład wypadkiem, zabójstwem czy komplikacjami podczas porodu.

W XIX-wieku wierzono, że sposób, w jaki człowiek umierał, był odzwierciedleniem jego życia i postępowania. Osoba, która była uczynna i kierowała się zasadami moralnymi, miała według ówczesnych wierzeń odchodzić w spokoju. Z kolei cierpienie i przedłużające się konanie były interpretowane jako oznaka walki diabłów o duszę umierającego, który za życia dopuścił się grzechów lub wyrządził krzywdę innym.

DEON.PL POLECA

Ludowe wierzenia związane ze śmiercią i reakcja Kościoła katolickiego

WS: W jakie przesądy związane ze śmiercią wierzono na XIX-wiecznej wsi?

PSM: Było ich naprawdę wiele. Wierzono na przykład, że płacz nad zmarłym nie jest wskazany, ponieważ może sprawić, że po śmierci będzie on zmuszony nosić wiadra z wodą, co stanowiłoby dla niego dodatkowy ciężar. Sądzono również, że po śmierci dusza człowieka przez czterdzieści dni krąży wokół domu, doglądając jego obejścia.

Wierzono także, że śmierć można przepowiedzieć. Nietypowe zachowania zwierząt domowych, na przykład gdy kura przestawała się nieść lub pies stawał się nerwowy, odbierano jako znak, że śmierć "krąży" już w obejściu i wkrótce ktoś z domowników zachoruje lub umrze.

Aby zapobiec kolejnym zgonom, w dniu pogrzebu zakrywano lustra, żeby zmarły przypadkiem "nie zapatrzył" się na kogoś z rodziny i nie "pociągnął" go za sobą. Zatrzymywano również zegary i zamykano oczy nieboszczykowi. Wierzono, że kobiety, które zmarły nagle lub w połogu, należy jak najszybciej pochować, aby nie dopuścić do ich przemiany w upiory lub strzygi. Zmarłe matki miały natomiast „powracać” na ziemię, by nadal opiekować się swoimi dziećmi, na przykład kołysząc je do snu. Wierzono, że troszczyły się o nie lepiej niż macochy.

WS: A jaki był stosunek Kościoła katolickiego do tych wierzeń? Czy duchowni podejmowali próby zwalczania przesądów i zabobonów?

PSM: Proboszczowie wiejskich parafii upominali mieszkańców wierzących w zabobony, choć nie zwalczali wszystkich tego rodzaju wierzeń. Starano się uświadamiać wiernych, że najważniejszą formą pomocy duszom cierpiącym w czyśćcu, jest modlitwa w ich intencji. Mimo pouczeń, że niektóre praktykowane zwyczaje są sprzeczne z nauczaniem Kościoła, mieszkańcy nadal je kultywowali, kierując się zasadą: "Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek".

Ludzie uczestniczyli więc we Mszach Świętych i modlili się za zmarłych, a jednocześnie podtrzymywali dawne wierzenia. Przykładem było przekonanie, że czyścieć może znajdować się na progu własnego domu lub na rozstaju dróg. W tych ostatnich miejscach rozpalano ogniska, aby dusze czyścowe mogły odnaleźć drogę do wsi.

Warto jednak podkreślić, że ludność wiejska nie zawsze zdawała sobie sprawę z tego, iż praktykowane przez nią zwyczaje są uznawane za zabobonne.

Jak dawniej przygotowywano się do Wszystkich Świętych i Zaduszek?

WS: Czy Wszystkich Świętych i Zaduszki były ważnymi uroczystościami dla XIX-wiecznych rodzin wiejskich? Jak przygotowywano się do ich obchodów?

PSM: Przygotowania do tych uroczystości rozpoczynano już we wrześniu, wraz z początkiem zbiorów plonów. Wykonanie świec czy wianków zdobiących mogiły wymagało bowiem odpowiedniego czasu i wcześniejszego zgromadzenia niezbędnych materiałów. Zbierano więc zioła, suszono kwiaty, a także gromadzono łuczywo lub łój, które wykorzystywano później do wyrobu świec.

Same uroczystości Wszystkich Świętych i Zaduszek miały szczególne znaczenie. Wierzono bowiem, że jest to jeden z kilku momentów w roku - obok Andrzejek i Wigilii - kiedy dusze zmarłych mogą "zejść" na ziemię i powrócić do swojej rodzinnej wioski, by odwiedzić swoje dawne gospodarstwa i krewnych.

WS: Czy masz na myśli wiarę w duchy?

PSM: Nie do końca. Ludzie nie postrzegali tych wierzeń jako zabobonów, lecz traktowali je jako naturalny sposób wyjaśniania otaczającego ich świata. Wierzono, że dopóki ktoś pamięta o osobie zmarłej, jej dusza pozostaje związana z rodziną i może powracać na ziemię, by odwiedzać swoich bliskich. Starano się więc ją zadowolić, pozostawiając na progu domu jedzenie, na przykład kaszę lub miód. Próg uznawano bowiem za miejsce graniczne między światem domowym a zewnętrznym.

WS: A czy na ziemiach polskich w XIX wieku praktykowano obrzędy Dziadów?

PSM: Dziad to staropolskie określenie, które odnosiło się zarówno do wędrowca, jak i do upiora - istoty stojącej jedną nogą w naszym świecie, a drugą w zaświatach. Wierzono, że dziada, czyli starszego wędrowca utrzymującego się z datków od ludzi, należało w okresie Wszystkich Świętych otoczyć szczególną opieką, na przykład dzieląc się z nim jałmużną lub ofiarując mu jedzenie. Sądzono bowiem, że w dowód wdzięczności "odwdzięczy się" on modlitwą, a być może sam jest uosobieniem zmarłych przodków, których przychylność można w ten sposób zyskać.

Z obrzędami Dziadów wiązało się również pozostawianie jedzenia i napojów na progu domu. Na terenach wschodnich, obejmujących dzisiejszą Ukrainę i Białoruś, szczególnie na ziemiach ruskich, pokarm i napitki pozostawiono także na mogiłach lub wylewano bezpośrednio na groby zmarłych.

DEON.PL POLECA

WS: A czy istniały potrawy, które przygotowywano specjalnie z myślą o zmarłych?

PSM: Przykładem takiej potrawy jest kutia - dziś kojarzona przede wszystkim z wieczerzą wigilijną, dawniej przygotowywana na 1 listopada. Poszczególne składniki tego dania miały swoją symbolikę: mak wiązano z kontaktem ze światem zmarłych, pszenicę z obfitością, a miód z dobrobytem. W okresie Wszystkich Świętych przyrządzano także potrawy na bazie kapusty i grochu, którym przypisywano znaczenie symboliczne, związane z przenikaniem się świata żywych i umarłych.

WS: Wspomniałaś, że przygotowania do Wszystkich Świętych i Zaduszek zaczynały się o wiele wcześniej niż obecnie. A jak wyglądał sam przebieg tych uroczystości?

PSM: Zwyczaje różniły się w zależności od regionu i tradycji rodzinnych. Wspólnym elementem było odwiedzanie cmentarzy i wspominanie zmarłych, jednak nie istniał jeden dominujący zwyczaj, który byłby praktykowany w takim samym kształcie zarówno na Litwie, w Galicji czy na ziemiach poznańskich.

WS: Dziś odwiedzamy cmentarze, przynosząc znicze, wieńce i kwiaty. Czy dawniej również dekorowano groby?

PSM: Groby starano się ozdabiać wieńcem z gałązek świerczyny. W XIX wieku zaczęły pojawiać się również prototypy zniczy - gliniane naczynia wypełnione łojem lub tłuszczem, z umieszczonym w nich knotem wykonanym najczęściej z lnu. W okresie międzywojennym zaczęto przygotowywać dekoracje z bibuły, którą wcześniej kupowano na jarmarkach. Na grobach pojawiały się również chryzantemy.

Jak wyglądał pogrzeb na XIX-wiecznej wsi?

WS: Wspomniałaś wcześniej o wierzeniach związanych ze śmiercią. A jak wyglądał typowy pogrzeb na polskiej wsi w XIX wieku?

PSM: Forma pogrzebu zależała od statusu społecznego i stopnia zamożności rodziny, a także od tego, czy zmarłym był mężczyzna, czy kobieta. W przypadku śmierci bogatego gospodarza w uroczystościach uczestniczyła cała lokalna społeczność, w tym kobiety pełniące rolę płaczek, które lamentowały nad zmarłym. Z pochówkiem czekano niekiedy trzy dni. Wynikało to z braku odpowiedniej wiedzy medycznej i obawy, czy dana osoba na pewno zmarła.

Groby kopały specjalnie wyznaczone do tego osoby. Dawniej uważano, że mogą być one nieco "nieczyste", ponieważ miały styczność ze zwłokami. Jeśli zmarłemu nie udało się założyć butów, wkładano je do trumny. Wiązało się to z przekonaniem, że po śmierci człowiek będzie musiał udać się na pieszo do nieba lub stanąć przed Sądem Bożym, a droga do tych miejsc przypomina wiejską drogę. Aby zmarłemu nie utrudniać tej wędrówki, zapewniano mu odpowiednie obuwie.

Kobiety, które nie zdążyły jeszcze wyjść za mąż, starano się chować w sukniach ślubnych lub strojach, które miały założyć na własny ślub. Dzieci natomiast grzebano w białych ubraniach. Trumny często wykonywano z drzewa sosnowego, ponieważ sosnę uważano za drzewo utulające - drzewo ostatniej drogi.

WS: Czy wdowy i wdowcy przeżywali żałobę w ten sam sposób?

PSM: Po śmierci żony okres żałoby bywał bardzo krótki. Uważano bowiem, że gospodarstwo wymaga gospodyni, dlatego ponowny ożenek, jak wynika z zapisów w księgach metrykalnych, następował czasami już miesiąc po jej odejściu. Tak szybkie zawarcie kolejnego małżeństwa nie budziło zdziwienia ani społecznych obiekcji.

W przypadku śmierci męża kobieta musiała odczekać od roku do półtora, zanim mogła ponownie wyjść za mąż. Wymagano od niej również odpowiedniego przeżywania okresu wdowieństwa. Oczekiwano, że będzie nosić szare suknie i ciemne chusty, a także unikać korali i kolorowych kaftanów. W domu wdowy powinien panować spokój. W przeciwieństwie do wdowców od kobiet oczekiwano również większej powściągliwości w zachowaniu i prowadzeniu się.

Co zainspirowało Cię do tworzenia treści o dawnej wsi?

WS: Prowadzisz na Instagramie profil @wiklinowy_koszyk_historycznie, na którym przybliżasz historię polskiej wsi i jej mieszkańców. Co sprawiło, że zainteresowałaś się tą tematyką?

PSM: Moje zainteresowanie nowożytnością zaczęło się podczas studiów magisterskich, kiedy musiałam wybrać specjalizację. Przyznam, że początkowo zarzekałam się, że nie wybiorę tej ścieżki, ale kiedy już się na nią zdecydowałam, bardzo mnie wciągnęła.

Podczas pandemii COVID-19 musiałam się przebranżowić. Ponieważ wcześniej pracowałam jako historyk, szybko odczułam, jak bardzo brakuje mi kontaktu z tematyką historyczną. Pewnego dnia, przeglądając Instagrama, natknęłam się na profil dziewczyny, która bardzo ciekawie pisała o zagadnieniach związanych z religijnością i historią. Pomyślałam wtedy, że można byłoby ten temat znacznie rozwinąć, i tak powstał mój pierwszy post.

Tworząc treści na Instagramie, chciałam opisywać świat, który jeszcze trochę pamiętam z opowieści rodziców i dziadków - typową wiejską rzeczywistość, łączącą rytm roku liturgicznego z codziennym życiem mieszkańców wsi. Zaczęłam o tym pisać i przepadłam!

Myślę, że gdyby nie macierzyństwo, pandemia i konieczność zmiany branży, nigdy nie zaczęłabym realizować tego pomysłu. Jeżeli ktoś twierdzi, że macierzyństwo ucina skrzydła, powiedziałabym, że być może niektóre drzwi rzeczywiście się wtedy zamykają, ale gdzieś obok otwiera się okno. I warto z niego skorzystać.

Paulina Sawicz-Mróz. Archiwum prywatnePaulina Sawicz-Mróz. Archiwum prywatne
Paulina Sawicz-Mróz - historyk nowożytności i archiwistka. Prowadzi na Instagramie profil @wiklinowy_koszyk_historycznie, gdzie popularyzuje wiedzę o dawnej wsi i jej mieszkańcach.

Doktorantka Szkoły Doktorskiej Nauk Społecznych UJ w programie "Nauki o komunikacji społecznej i mediach", absolwentka filmoznawstwa na Uniwersytecie Warwick oraz autorka naukowych artykułów medioznawczych. Pasjonuję się kinem, górskimi wędrówkami i jazdą konną. 

Tworzymy DEON.pl dla Ciebie
Tu możesz nas wesprzeć.
Robert „Grabarz” Konieczny, Maria Mazurek

Co ludzie wkładają do trumny?
Czy zmarły może się obudzić?
Co dzieje się z prochami, gdy nie mieszczą się do urny?

Grabarz. Dla zmarłych jest trochę kulturystą, makijażystą i chirurgiem. Dla żyjących zdarzy...

Skomentuj artykuł

Dusze krążące wokół domu, buty w trumnie i ogniska na rozstajach dróg. Jak wyglądały dawne zwyczaje pogrzebowe i w co wierzyli nasi przodkowie? [WYWIAD]
Wystąpił problem podczas pobierania komentarzy.
Nikt jeszcze nie skomentował tego wpisu.