Od św. Julianny do Tomasza z Akwinu. Jak narodziła się uroczystość Bożego Ciała?

Procesje eucharystyczne, monstrancje i publiczna adoracja Najświętszego Sakramentu to dziś nieodłączne elementy uroczystości Bożego Ciała. Jakie były początki tego wyjątkowego święta? Ustanowiona w XIII wieku uroczystość stała się jednym z najważniejszych wydarzeń religijnych średniowiecznej Europy. Fragment książki “Krótka historia mszy rzymskiej” pokazuje, jak narodził się kult Eucharystii i dlaczego Boże Ciało stało się “centralnym symbolem kultury” zachodniego chrześcijaństwa.

Średniowieczny kult Eucharystii swoją najpełniejszą formę osiągnął wraz z wprowadzeniem uroczystości Bożego Ciała oraz związanych z nią form pobożności: procesji, wystawienia do adoracji Najświętszego Sakramentu i błogosławieństwa nim. Bezpośrednie początki tej uroczystości wiążą się z widzeniami św. Julianny (†1258), świeckiej siostry posługującej w leprozorium związanym z premonstratenskim klasztorem Mont-Cornillon pod Liège.

Idea nowego obchodu liturgicznego poświęconego Eucharystii spotkała się z szerokim oddźwiękiem i była szczególnie promowana przez dominikanów; szczególnie szybko rozpowszechniła się w Niderlandach i Niemczech. W 1261 r. papieżem został Jacques Pantaleon, archidiakon Campine w diecezji Liège i gorliwy zwolennik Julianny (rządził Kościołem do 1264 r. jako Urban IV). W 1264 r. wydał bullę Transiturus, w której nakazał obchody Bożego Ciała w całym Kościele, ustalając jego datę na czwartek po niedzieli Trójcy Świętej. Chodziło o to, aby powiązać nowe święto z Wielkim Czwartkiem, w którym wspomina się ustanowienie Eucharystii; był to zarazem pierwszy dostępny czwartek po zakończeniu okresu wielkanocnego. Najnowsze badania potwierdziły tradycyjne przekonanie, że autorem tekstów mszy i oficjum Bożego Ciała był św. Tomasz z Akwinu.

Urban IV zmarł krótko po ogłoszeniu bulli Transiturus, a jego bezpośredni następcy zdawali się wykazywać niewielkie zainteresowanie nowym świętem; mimo to jego obchody rozpowszechniły się w całym Kościele zachodnim dzięki inicjatywom biskupów diecezjalnych i zakonów, a w Europie północnej zostały szczególnie mocno powiązane z praktyką procesji eucharystycznych. Pierwsza poświadczona procesja Bożego Ciała miała miejsce w Kolonii między rokiem 1265 a 1277.

Na tym wczesnym etapie Hostia była niesiona w zamkniętej puszce (pyxis), wkrótce jednak zaczęto do tego używać monstrancji lub ostensoriów (nazwy te pochodzą od łacińskich czasowników monstrare i ostendere, “ukazywać”), wyposażonych w oszklone okienko, które odsłaniało Najświętszy Sakrament i pozwalało wiernym go adorować. Powszechnie obowiązujący obchód Bożego Ciała został ponownie zarządzony w 1317 r. przez awiniońskiego papieża Jana XXII (1316–1334) w ramach promulgacji zbioru przepisów prawa kanonicznego ustalonego przez jego poprzednika, Klemensa V (1305–1314) i stąd właśnie znanego jako Konstytucje klementyńskie (Constitutiones clementinae). Nie sposób przecenić wpływu nowego święta na społeczeństwo późnośredniowieczne. Jak sugestywnie ukazuje powszechnie cenione studium Miri Rubin, Boże Ciało stało się dla zachodniego chrześcijaństwa “centralnym symbolem kultury”, którym pozostało aż do reformacji protestanckiej.