Zamachowiec dostanie pomnik? Kraków powinien się nad tym poważnie zastanowić

Jest coś niepokojącego w pomyśle, żeby po zamachu w Krakowie zostawić ślady po kulach na elewacji kamienicy przy ulicy Sławkowskiej. Rozumiem intencje. Rozumiem potrzebę pamięci. Rozumiem, że miasto chce jakoś oswoić tragedię, która wydarzyła się w samym jego sercu. Ale mam wrażenie, że znów wpadamy w pewną pułapkę: tak bardzo koncentrujemy się na złu, że zaczynamy zapominać o dobru, które wydarzyło się tuż obok niego. Bo przecież 7 listopada Kraków nie był wyłącznie miejscem zamachu. Był także miejscem odwagi, solidarności i ratowania ludzkiego życia.

Zostawmy kule, a może jednak ludzi?

Po tekście Anny Piątkowskiej w „Gazecie Krakowskiej”, w którym rozpoczęto debatę o sposobie upamiętnienia krakowskiej tragedii, pojawiły się różne propozycje. Jedni chcieliby zachować ślady po kulach na kamienicy przy ulicy Sławkowskiej. Należy do nich były krakowski radny Łukasz Wantuch. Inni widzieliby tam tablicę, mural albo pomnik. Są też głosy, że materialne ślady zamachu powinny całkowicie zniknąć.

Po zamachu w Krakowie zbieram okruchy dobra. Jest ich znacznie więcej, niż myślimy

Komentarze

Przemysław Franczak w swoim komentarzu w Gazecie Krakowskiej zwraca uwagę na coś, co wydaje mi się szczególnie istotne: pozostawienie śladów po kulach może przesunąć uwagę z ofiar na sam akt przemocy. Zamiast pamiętać o ludziach, będziemy oglądać miejsce, w którym strzelał zamachowiec. Zamiast opowiadać o tych, którzy ratowali innych, będziemy pokazywać turystom dziury w murze. Nie jestem przekonany, czy właśnie o taką pamięć nam chodzi.

Wyobraźmy sobie wycieczkę po Krakowie za kilka lat. Przewodnik zatrzymuje grupę przy kamienicy na Sławkowskiej. „Tutaj padły pierwsze strzały podczas zamachu z 7 listopada 2026 roku” – opowiada. Turyści wyciągają telefony, robią zdjęcia, ktoś pyta, czy można dotknąć. W przewodniku pojawia się kolejny punkt na trasie zwiedzania.

Czy naprawdę tego chcemy? Kolejnej atrakcji turystycznej zbudowanej wokół ludzkiej tragedii? Kraków ma już wystarczająco dużo miejsc, w których historia pozostawiła swoje bolesne ślady. Nie musi zamieniać każdego dramatu w ekspozycję. Nie każda rana musi zostać na zawsze odsłonięta, żebyśmy wiedzieli, że istniała.

Mamy skłonność do upamiętniania cierpienia

Jest w polskiej kulturze pamięci coś osobliwego. Potrafimy z niezwykłą starannością pielęgnować ślady krzywd, cierpienia i katastrof. Lubimy pomniki, tablice, rocznice, znicze i uroczyste przemówienia. Potrafimy godzinami spierać się o kształt monumentu, właściwy napis i odpowiednie miejsce na cokole. Znacznie trudniej przychodzi nam opowiadanie o zwyczajnym dobru. O ludziach, którzy nie czekają na podziękowania, nie zabiegają o ordery i niekoniecznie chcą, żeby ich nazwiska znalazły się na tablicach. Tymczasem właśnie takie historie wydarzyły się w Krakowie.

Byli policjanci, którzy stanęli do walki z napastnikiem. Byli strażnicy miejscy, ratownicy, lekarze. Byli przypadkowi przechodnie, którzy zamiast uciekać, pomagali rannym. Niektórzy ryzykowali własne życie, żeby ratować innych. Jest w tym coś znacznie bardziej wartego upamiętnienia niż ślady po kulach. Nie chodzi o to, by zapomnieć o zamachu. Chodzi o to, by pamiętać o tym, co jest warte zapamiętania.

Nie chodzi też o to, by wymazać z historii sprawcę. Nie da się tego zrobić i nie ma takiej potrzeby. Chodzi o to, by nie pozwolić mu zająć centralnego miejsca w opowieści o tym, co wydarzyło się w naszym mieście. Zamachowiec nie powinien być głównym bohaterem krakowskiej pamięci. Nawet jeśli był sprawcą wydarzeń, które wstrząsnęły Polską.

Nie róbmy z przemocy relikwii

Szczególnie spodobało mi się określenie użyte przez Franczaka: „Nie róbmy relikwii ze śladów na murze”. Jest w nim pewna przewrotność, zwłaszcza w mieście tak mocno przywiązanym do symboli, historii i religijnych odniesień. Relikwia jest czymś, co przypomina o osobie, jej życiu, świadectwie. Tymczasem ślady po kulach przypominają przede wszystkim o narzędziu przemocy i człowieku, który się nim posługiwał. Można oczywiście nadać im znaczenie przestrogi, ale trzeba uważać, żeby nie pomylić pamięci z fascynacją. Nie wszystko, co dramatyczne, automatycznie zasługuje na szczególne miejsce w przestrzeni publicznej.

W komentarzach pod tekstem pojawiła się zresztą propozycja, by stworzyć mural lub pomnik z nazwiskami ofiar, podziękowaniem dla policjantów i wszystkich, którzy ratowali życie. Pojawił się również pomysł wykorzystania motywu dziewczynki z balonikiem Banksy'ego, symbolizującego nadzieję. To znacznie ciekawszy kierunek myślenia niż zamiana przestrzelonej elewacji w trwałą pamiątkę po zamachowcu.

Pamięć wymaga czegoś więcej niż pomnika

Jest jeszcze jeden problem. W Polsce często wydaje nam się, że jeśli postawimy pomnik, odsłonimy tablicę albo zorganizujemy uroczystość rocznicową, to wykonaliśmy już zadanie pamięci. Możemy odhaczyć obowiązek, zrobić zdjęcia, opublikować komunikat i przejść do kolejnych spraw. Tymczasem pamięć nie jest jednorazowym wydarzeniem. Nie kończy się na przecięciu wstęgi.

Jeżeli Kraków chce godnie upamiętnić tragedię z 7 listopada, powinien przede wszystkim zadbać o historie konkretnych ludzi. O nazwiska i twarze ofiar. O ich bliskich, którzy muszą nauczyć się żyć z nieobecnością. O policjantów, ratowników, lekarzy i wszystkich, którzy pomagali. O tych, którzy być może nigdy nie opowiedzą publicznie, co wtedy przeżyli.

Kard. Ryś zabrał głos po zamachu w Krakowie. Jego słowa dotyczą także całej Polski

Świat

Potrzebujemy opowieści, które nie będą kolejnym zestawieniem dramatycznych szczegółów zamachu. Potrzebujemy opowieści o odpowiedzialności, odwadze i solidarności. O tym, jak zachowujemy się wobec drugiego człowieka, kiedy w ciągu kilku sekund kończy się zwyczajny dzień.

Jak słusznie zauważa Przemysław Franczak, warto również, żeby decyzja o upamiętnieniu nie zapadła w pośpiechu. To odpowiedzialność władz miasta, ale także mieszkańców. Potrzebne są konsultacje, konkursy i rozmowa z ludźmi, których ta tragedia bezpośrednio dotknęła. Niech powstanie coś przemyślanego, a nie kolejny pomnik, który po kilku latach będzie przede wszystkim elementem miejskiego krajobrazu.

Kraków zapowiedział już uhonorowanie bohaterów tamtych wydarzeń, między innymi poprzez nowe odznaczenie Cracoviae Virtus. Medal miałby trafiać do osób, które wykazały się niezwykłą odwagą, ratując życie lub zdrowie innych. To dobry kierunek. Ale samo wyróżnienie nie zastąpi opowieści o tych, którzy 7 listopada pokazali, czym jest odpowiedzialność za drugiego człowieka.

Niech ostatnie słowo należy do dobra

Nie mam nic przeciwko temu, żeby w przestrzeni publicznej pozostał ślad po tragedii. Nie uważam, że każde bolesne miejsce trzeba natychmiast odnowić i zamalować. Historia nie zawsze jest estetyczna, a pamięć nie powinna być wygodna. Mam jednak opór przed pomysłem, by ślady po kulach stały się głównym symbolem tego, co wydarzyło się w Krakowie. To byłoby zbyt łatwe. I chyba trochę niesprawiedliwe wobec tych, którzy tamtego dnia nie strzelali, lecz ratowali. Nie odbierali życia, lecz próbowali je ocalić.

Nie pozwólmy, żeby człowiek, który przez kilkanaście minut niszczył życie innych, zdecydował o tym, jak Kraków będzie wyglądał przez następne kilkadziesiąt lat. Jeśli za kilkadziesiąt lat ktoś zapyta, co wydarzyło się w Krakowie 7 listopada 2026 roku, chciałbym, żeby usłyszał nie tylko historię o człowieku, który przyniósł śmierć. Chciałbym, żeby usłyszał przede wszystkim o tych, którzy w obliczu śmierci nie odwrócili wzroku.