Żydzi i teologia zastępstwa. Czy judaizm nadal ma swoje miejsce w historii zbawienia?

Jakie konkretne gesty i wypowiedzi papieży budowały dialog z judaizmem? Jak dziś Kościół definiuje swoją relację z narodem żydowskim? Czy judaizm jest traktowany jako religia zastąpiona czy nadal ważna w planie zbawienia? Między innymi odpowiedzi na te pytania znajdziesz w trzeciej części analizy dotyczącej nauczania Kościoła nt. Żydów i judaizmu, której autorem jest Marcin Przeciszewski.

Przeczytaj część pierwszą>>
Przeczytaj część drugą>>

Pielgrzymka Jana Pawła II do Izraela

Pielgrzymka Jana Pawła II do Ziemi Świętej w marcu 2000 r. stanowiła jeden z najbardziej spektakularnych momentów w historii dialogu katolicko-żydowskiego. Papież mówił o Żydach jako o "umiłowanych braciach w wierze Abrahama" i podkreślał trwałość więzi łączącej Kościół z narodem żydowskim, odwołując się do wspólnego dziedzictwa wiary i historii zbawienia.

W przemówieniu w Yad Vashem oddał hołd ofiarom Shoah, mówiąc: "Chcemy pamiętać. Ale chcemy pamiętać w tym celu, aby nigdy więcej zło nie zatriumfowało, jak to się stało w przypadku milionów niewinnych ofiar nazizmu". Jednocześnie stanowczo odrzucił antysemityzm, podkreślając, że "Kościół odrzuca rasizm w każdej jego formie jako zaprzeczenie obrazu Stwórcy obecnego w każdym człowieku".

Istotnym elementem pielgrzymki było spotkanie z naczelnymi rabinami Izraela: aszkenazyjskim Meirem Lauem i sefardyjskim Mordechajem Bakshi-Doronem, podczas którego papież podkreślił, że dialog między Kościołem a judaizmem "nie jest jedynie kwestią wyboru, lecz obowiązkiem wynikającym z samej naszej wiary", oraz wyraził nadzieję na jego dalsze pogłębianie w duchu wzajemnego szacunku.

Szczególnie wymownym gestem była jego modlitwa przy Ścianie Płaczu, będącej fragmentem muru dawnej Świątyni Jerozolimskiej, gdzie na karteczce wciśniętej w ścianę pozostawił słowa: "Boże naszych ojców, […] prosimy o przebaczenie za zachowanie tych, którzy w ciągu dziejów sprawiali, że Twoi synowie i córki cierpieli".

Judaizm jako klucz do rozumienia Biblii przez chrześcijan

Dokument Papieskiej Komisji Biblijnej "Naród żydowski i jego Święte Pisma w Biblii chrześcijańskiej" z 2001 r. jest refleksją nad relacją między judaizmem a chrześcijaństwem w świetle Pisma Świętego. Ma na celu ukazanie, że Biblia chrześcijańska nie może być właściwie rozumiana bez odniesienia do narodu żydowskiego i jego tradycji interpretacyjnej.

O ile wcześniejsze dokumenty Stolicy Apostolskiej koncentrowały się przede wszystkim na przezwyciężaniu uprzedzeń, korekcie języka oraz moralnej odpowiedzialności chrześcijan - zwłaszcza w kontekście antysemityzmu i Zagłady - o tyle dokument z 2001 r. podejmuje próbę odpowiedzi na pytanie bardziej fundamentalne: jak chrześcijaństwo powinno rozumieć samo siebie w relacji do judaizmu w świetle interpretacji wspólnego Pisma. Nowością jest tu uznanie wartości żydowskiej interpretacji Biblii, określonej jako "możliwa i prawomocna" (nr 22).

Dokument rozwija także refleksję nad trwałością przymierza Boga z Izraelem, w sposób jeszcze wyraźniejszy dystansując się od teologii zastępstwa. "Nowy Testament przyjmuje, że wybór Izraela, ludu Przymierza jest nieodwołalny - stwierdza dokument. - Izrael zachowuje swe nietknięte prerogatywy (Rz 9,4) i swój kluczowy status w historii w odniesieniu do daru zbawienia oraz słowa Bożego", natomiast "lud nowego Przymierza, czyli Kościół ma świadomość, że istnieje tylko dzięki łasce przyłączenia się do Chrystusa Jezusa, mesjasza Izraela (…) Nie zastępując więc Izraela, pozostaje solidarny z nim" (nr 65).

W tym sensie można mówić o przejściu od etapu "oczyszczania pamięci" i korygowania postaw - charakterystycznego dla dokumentów lat 80. i 90. - do etapu głębszego dialogu teologicznego, w którym judaizm nie jest już jedynie partnerem dialogu czy adresatem gestów pojednania, ale także żywą tradycją interpretacyjną, mającą własną wartość w planie Bożym.

Benedykt XVI i pogłębienie dialogu z judaizmem

Jednym z pierwszych i najważniejszych gestów Benedykta XVI w trakcie jego pontyfikatu, w relacjach katolicko-żydowskich, było spotkanie z przedstawicielami wspólnoty żydowskiej w synagodze w Kolonii 19 sierpnia 2005 r. Papież spotkał się m.in. z przewodniczącym Centralnej Rady Żydów w Niemczech Paulem Spiegelem oraz przedstawicielami rabinatu niemieckiego.

Benedykt XVI podkreślił wspólne korzenie wiary, mówiąc: "Abraham jest ojcem naszej wiary". Wskazał również, że dialog między chrześcijanami i Żydami "nie jest jedynie sprawą wyboru, lecz świętym obowiązkiem". Nawiązując do historii, ten papież Niemiec zdecydowanie potępił antysemityzm, przypominając, że "nazistowska ideologia była próbą wykorzenienia chrześcijańskiej wiary i zastąpienia jej kultem władzy człowieka", a prześladowania Żydów określił jako zbrodnię sprzeczną z wolą Boga.

Kolejnym gestem o wielkim znaczeniu była pielgrzymka Benedykta XVI do Ziemi Świętej w maju 2009 r. Papież podkreślał wspólne korzenie chrześcijaństwa i judaizmu, przypominając podczas spotkania z naczelnymi rabinami Izraela, że "chrześcijanie i Żydzi należą do jednej rodziny", a ich relacja wyrasta ze wspólnego dziedzictwa Objawienia.

W Yad Vashem oddał hołd ofiarom Shoah, mówiąc: "Imiona tych ofiar są wyryte w sercach tych, którzy ich kochają, w sercach swych więziennych współtowarzyszy, którzy przeżyli, i wszystkich ludzi zdeterminowanych, żeby nigdy nie pozwolić, aby takie okrucieństwo na nowo okryło ludzkość hańbą". Jednocześnie przypomniał, że "Kościół jest głęboko i nieodwołalnie zobowiązany do odrzucenia antysemityzmu", wskazując na moralny i religijny obowiązek budowania relacji opartych na szacunku. Przywołał swe słowa wypowiedziane w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, iż "władze Trzeciej Rzeszy chciały całkowicie zmiażdżyć naród żydowski" oraz że "unicestwiając ten naród, zamierzali zabić Boga, który powołał Abrahama, a przemawiając na Górze Synaj, ustanowił zasadnicze kryteria postępowania ludzkości, obowiązujące na wieki".

17 stycznia 2010 r. Benedykt XVI złożył wizytę w Wielkiej Synagodze Rzymu. Stanowiło to kontynuację historycznego gestu Jana Pawła II z 1986 r. Papież spotkał się tam z przedstawicielami wspólnoty żydowskiej i naczelnym rabinem Rzymu Riccardo Di Segnim. W przemówieniu nawiązał do nauczania Soboru Watykańskiego II, stwierdzając, że "Kościół jest głęboko świadomy więzi, jaka duchowo łączy lud Nowego Przymierza z potomstwem Abrahama"  oraz mówił o "obowiązku podtrzymywania dialogu".

Wskazał na wspólny fundament, jakim zarówno dla chrześcijan, jak i Żydów jest Dekalog. "Dziesięć Słów" wzywa do uznania jedynego Boga, wbrew pokusie tworzenia sobie innych bożków, czynienia złotych cielców - powiedział papież. - W naszym świecie wielu nie zna Boga lub uważa Go za coś zbytecznego, nieważnego dla życia. W ten sposób sfabrykowano wielu nowych bogów, którym człowiek się kłania. Przebudzić, otworzyć nasze społeczeństwa na wymiar transcendentny, dawać świadectwo jedynemu Bogu - to cenny wkład, który Żydzi i chrześcijanie mogą wspólnie dać". Podkreślił konieczność współdziałania w ochronie życia człowieka, w obliczu wszelkich niesprawiedliwości i nadużyć, uznając wartość każdej osoby ludzkiej, stworzonej na obraz i podobieństwo Boga.

Franciszek i relacyjny wymiar dialogu

Pontyfikat Franciszka przyniósł dalsze pogłębienie i "ucieleśnienie" dialogu katolicko-żydowskiego. Od samego początku podkreślał wyjątkową więź łączącą chrześcijan i Żydów, wskazując, że "Kościół (…) uważa lud przymierza i jego wiarę za święty korzeń własnej tożsamości chrześcijańskiej" (Evangelii gaudium, 247), a zarazem przypomina w sposób jednoznaczny, że "Kościół (…) ubolewa nad przejawami nienawiści, prześladowań i wszelkimi przejawami antysemityzmu, skierowanymi kiedykolwiek i gdziekolwiek przeciw Żydom". Wyjaśnia, że "dialog i przyjaźń z synami Izraela stanowi część życia uczniów Jezusa" (Evangelii gaudium, 248).

Szczególne znaczenie miały także jego osobiste relacje z przedstawicielami judaizmu, zwłaszcza z rabinem Buenos Aires Abrahamem Skórką, z którym utrzymywał bliskie kontakty jeszcze przed wyborem na papieża.

Franciszek podkreślał wyraźnie, że Bóg nie zerwał swego przymierza z Izraelem: "Bóg nadal działa w narodzie Starego Przymierza i sprawia, że istnieją skarby mądrości wypływające z jego spotkania ze Słowem Bożym" (Evangelii gaudium, 249).

Ważnym wydarzeniem była pielgrzymka do Ziemi Świętej w 2014 r., podczas której Franciszek modlił się przy Ścianie Płaczu oraz odwiedził Yad Vashem, podkreślając konieczność pamięci o Shoah i zdecydowanego sprzeciwu wobec antysemityzmu.

W 2016 r. odwiedził także Wielką Synagogę w Rzymie, gdzie mówił o "szczególnej i wyjątkowej więzi" łączącej chrześcijan i Żydów oraz o wspólnej odpowiedzialności za świat. Podkreślił również braterską więź, jaka winna kształtować relacje między chrześcijanami i Żydami.

Redefinicja misji Kościoła w relacji z judaizmem

Ważnym dokonaniem ery Franciszka jest dokument Komisji Stolicy Apostolskiej ds. Relacji Religijnych z Judaizmem: "Bo dary łaski i wezwanie Boże są nieodwołalne" z 2015 r., ogłoszony w 50. rocznicę Nostra aetate. Przynosi on jedno z najważniejszych doprecyzowań nauczania posoborowego, uznając trwałość przymierza z Izraelem, wskazuje, że relacja ta ma charakter dialogu, a nie działalności misyjnej.

Podkreślając, że judaizm nie jest dla Kościoła rzeczywistością zewnętrzną, lecz stanowi jego teologiczne "korzenie", dokument stwierdza, że "chrześcijanie i wyznawcy judaizmu są nieodwołalnie współzależni i że dialog między nimi z teologicznego punktu widzenia nie jest sprawą wyboru, ale obowiązku" (nr 13). Dokument wyjaśnia, że "Żydzi i chrześcijanie mają tę samą matkę i mogą być postrzegani jako rodzeństwo, które, tak jak to zwykle bywa, rozwinęło się w różnych kierunkach" (nr 15).

W kwestii interpretacji Pisma Świętego dokument wskazuje na wspólne dziedzictwo Biblii hebrajskiej, ale jednocześnie uwypukla potrzebę wzajemnego szacunku dla odmiennych jej odczytań i interpretacji. Nie narzuca jednolitej perspektywy interpretacyjnej, lecz zachęca do dialogu również na poziomie egzegetycznym.

Nowym elementem jest jednoznaczne stwierdzenie, że Kościół nie prowadzi ani nie popiera żadnej konkretnej instytucjonalnej pracy misyjnej skierowanej wobec wyznawców judaizmu, mającej na celu przyjęcie przez nich wiary chrześcijańskiej (nr 40). Oznacza to istotne doprecyzowanie wcześniejszego nauczania: powszechna ewangelizacyjna misja Kościoła nie zostaje zakwestionowana, jednak w odniesieniu do Żydów przyjmuje ona odmienną formę - dialogu, świadectwa i wspólnego poszukiwania Boga, a nie działalności misyjnej w klasycznym sensie.

Dokument rozwija także refleksję nad teologią przymierza, po raz kolejny odrzucając koncepcję zastępstwa Izraela przez Kościół. Podkreśla, że Izrael pozostaje ludem wybranym, a jego przymierze z Bogiem ma trwałe znaczenie. Wyjaśnia, że z wiary chrześcijańskiej, zakładającej, iż jest tylko jedna droga do zbawienia poprzez Chrystusa, nie wynika, że Żydzi są wykluczeni z Bożego zbawienia. Dodaje, że "z teologicznego punktu widzenia nie ma żadnych wątpliwości, że Żydzi są uczestnikami Bożego zbawienia, ale jak to może być możliwe bez wyraźnego wyznawania Chrystusa, jest i pozostaje niezgłębioną tajemnicą Bożą" (nr 36).

Dokument z 2015 r. stanowi ważne ogniwo w rozwoju posoborowego nauczania: od przełomowego otwarcia na judaizm w "Nostra aetate", poprzez kolejne dokumenty pogłębiające dialog, aż po bardziej dojrzałą refleksję teologiczną, w której relacja z Izraelem zostaje ukazana jako trwały i konstytutywny wymiar tożsamości Kościoła.

Koniec części trzeciej, ostatniej.
Przeczytaj część pierwszą>>
Przeczytaj część drugą>>