Herezje w liście Episkopatu, czy awantura o nic?

Episkopat opublikował list do wiernych z okazji 40. rocznicy wizyty Jana Pawła II w rzymskiej synagodze. Dokument, który dotyka relacji chrześcijańsko-żydowskich oraz problemu antysemityzmu, wywołał burzę. Skala reakcji jest bezprecedensowa: od rzeczowej krytyki po zarzuty o herezję. Jeśli mierzyć temperaturę debaty liczbą komentarzy, mamy do czynienia z jednym z najgłośniejszych listów biskupów w historii.

Największe emocje wzbudziło jedno zdanie: „Izrael pozostaje nadal narodem wybranym”. Przyznam, że to właśnie reakcja na te słowa najbardziej mnie zdziwiła. Nie dlatego, że zdanie jest odważne – przeciwnie, jest ono teologicznie dość zachowawcze. Biskupi nie ogłosili żadnej nowości, lecz przypomnieli nauczanie obecne w Kościele od dziesięcioleci. Soborowa deklaracja Nostra aetate jasno podkreśla, że Żydów nie wolno przedstawiać jako odrzuconych czy przeklętych przez Boga, choć Kościół jest nowym Ludem Bożym.

Ten sam wątek powraca u papieża Franciszka w Evangelii gaudium: przymierze Boga z narodem żydowskim nie zostało odwołane. Z kolei św. Paweł w Liście do Rzymian przypomina, że „dary łaski i wezwanie Boże są nieodwołalne” (Rz 11, 29). To zresztą dobra wiadomość także dla chrześcijan: skoro Bóg jest wierny Izraelowi, tym bardziej pozostaje wierny Kościołowi.

Izrael pozostaje z łaski Bożej narodem wybranym

Ciekawy trop interpretacyjny podsuwa o. Jacek Gniadek SVD, sięgając do wczesnego eseju Josepha Ratzingera Neopoganie i Kościół. Przyszły papież proponuje, by pytanie o zbawienie stawiać „od góry”, a nie „od dołu”. Innymi słowy: nie zaczynać od ludzkich wysiłków i statystyk („ilu się zbawi?”), lecz od działania Boga.

Ratzinger analizuje przypowieść o uczcie weselnej (Mt 22,14) i przekonuje, że zdanie „wielu jest powołanych, lecz niewielu wybranych” bywa błędnie rozumiane. Nie chodzi o prostą arytmetykę zbawienia – ilu się „załapie”, a ilu nie – lecz o dynamikę Bożego wyboru. Najpierw wybrany zostaje Izrael, „niewielu” wobec wszystkich narodów. Następnie, w Chrystusie, logika ta zostaje odwrócona: poganie, dotąd „nie-wybrani”, zostają włączeni do obietnicy.

To nie anulowanie przymierza z Izraelem, lecz jego rozszerzenie. Paweł pisze przecież o tajemnicy, w której „cały Izrael będzie zbawiony” (Rz 11, 26). W tej perspektywie „niewielu wybranych” nie oznacza elitarnej grupy ocalonych, lecz tych, przez których Bóg realizuje swój plan wobec wszystkich, w tym „całego Izraela”.

Prawdziwe, „odgórne”, pytanie brzmi: jak Bóg dotrzymuje swoich obietnic (Rz 11) poprzez paradoksalny mechanizm „wielu powołanych – niewielu wybranych”? Właśnie dzięki tym „niewielu” – jako narzędziu łaski Chrystusa – w końcu cały Izrael zostanie zbawiony.

Osobny porządek zbawienia?

Jeszcze więcej kontrowersji wzbudził fragment niejako wynikający z omawianego wyżej zdania, że Żydzi wciąż są narodem wybranym i sugerujący – tak twierdzą krytycy – że skoro Stare Przymierze wciąż jest ważne, to Bóg przygotował dla Żydów osobny porządek zbawienia. Niektórzy proboszczowie z tego powodu nie odczytali listu w swoich parafiach.

Tak zrobił ks. Daniel Wachowiak, który napisał na X: „Mam obowiązek czytania listu, gdy jest odpowiednia kurialna adnotacja. Pod bieżącym listem KEPu nie znajduję takiej informacji, więc głoszę homilię o Jedynym Zbawicielu Jezusie Chrystusie” – napisał proboszcz parafii pw. św. brata Alberta w Koziegłowach. Jest to wyraźna sugestia dlaczego list dla wielu księży stał się problematyczny. Uznali oni, że biskupi promują osobną drogę zbawienia dla Żydów, bez udziału Chrystusa.

Kościół i Żydzi znów ramię w ramię. Kardynał i Rabin o wspólnej przyszłości

Kościół

Uważam, że ten zarzut jest bezzasadny. Dokument wpisuje się bowiem w nauczanie Kościoła katolickiego, podkreślając nieodwołalność Przymierza z Izraelem, wspólne duchowe dziedzictwo oraz eschatologiczną nadzieję na pełne włączenie Żydów w zbawienie przez Chrystusa, bez negowania Jego centralnej roli jako jedynego Pośrednika i sugerowania dwóch niezależnych od siebie dróg zbawienia.

List explicite mówi o wspólnej mesjańskiej nadziei eschatologicznej, przypominając – zgodnie z Katechizmem Kościoła Katolickiego – że gdy lud Boży Starego i Nowego Przymierza rozważa przyszłość, zmierza on – nawet jeśli wychodzi z dwu różnych punktów widzenia – ku analogicznym celom: przybyciu lub powrotowi Mesjasza. Końcowy cytat: „nie ma żadnych wątpliwości, że Żydzi są uczestnikami Bożego zbawienia, ale jak to może być możliwe bez wyraźnego wyznawania Chrystusa – jest i pozostanie niezgłębioną tajemnicą Bożą” – nie wprowadza dwóch dróg, a raczej wyznacza granice ludzkiego rozumienia. Nie ma tu dwóch dróg zbawienia – jest jedna, przez Krzyż, z tajemnicą Bożego miłosierdzia wobec Izraela.

Poza Kościołem nie ma zbawienia

Zbawienie nie jest możliwe bez Chrystusa. Trzeba to powiedzieć jasno i wyraźnie. Zawsze przychodzi ono przez Niego. Żaden ksiądz, tym bardziej biskup, nie twierdzi inaczej. W liście Episkopatu również nie znajdziemy takiej tezy. Nie oznacza to jednak, że zbawienie nie może stać się udziałem wyznawcy innej religii, czy człowieka nieochrzczonego. Owszem – jak naucza Kościół – może! Istnieje nadzieja zbawienia dla wszystkich ludzi dobrej woli. To Dobra Nowina i wielka radość. Przecież jako chrześcijanie chcemy żeby wszyscy dostąpili zbawienia i żyli na wieki z Bogiem. Chcemy?

Wielu krytyków listu cytowało aksjomat Cypriana z Kartaginy, który mówi, że poza Kościołem nie ma zbawienia (extra Ecclesiam nulla salus). To prawda – zbawienie przychodzi zawsze przez Kościół – Mistyczne Ciało Chrystusa. Jednak jako ludzie, ujmujemy Kościół w ramy ziemskiej instytucji, tak jak potrafimy. Jego prawdziwe granice, o ile w ogóle jakieś są, zna tylko Zbawiciel. Świetnie to ujął Jan Kochanowski w pieśni „Czego chcesz od nas Panie”, zwracając się do Boga słowami: „Kościół Cię nie ogarnie”. Chrystus zostawił nam Kościół i sakramenty jako instrumenty zbawienia, sam jednak nie jest nimi ograniczony. „Jezus nikomu nie zamyka drogi do nieba. Ona jest otwarta dla wszystkich. Zbawienie nie jest zarezerwowane dla nielicznych. Uwierzmy w to, że Królestwo Boże jest w naszym zasięgu. Jezus swoją śmiercią i zmartwychwstaniem wysłużył je wszystkim” – napisał na X abp. Józef Kupny.

Zły moment na taki list?

Myślę, że tak ostre reakcje na list episkopatu związane są nie tylko z teologiczną wymową tego dokumentu, ale także z jego kontekstem społecznym i politycznym, którego nie da się zignorować. Dziś niezwykle trudno jest oddzielić teologię od wydarzeń bieżących – biblijnego Izraela i Boże obietnice do niego skierowane, od państwa Izrael, które zabija cywilną ludność w Strefę Gazy a jego działania wywołują w tym regionie katastrofę humanitarną, przymusowe przesiedlenia większości mieszkańców oraz zniszczenie niemal całej infrastruktury. Ciężko czytać o Bożym wybraniu Żydów w sytuacji, gdy państwo Izrael zamyka bazylikę Grobu Pańskiego i po raz pierwszy w historii nie będzie w niej sprawowana liturgia Wielkiego Tygodnia… W tym kontekście każde zdanie o „wybraniu” brzmi ostrzej, bardziej prowokująco.

Wybuch antysemityzmu?

Jest jeszcze jeden czynnik, o którym mówi się niechętnie, ale którego nie da się pominąć: antysemityzm. Nie zawsze jawny, często ukryty, czasem nawet nieuświadomiony, ale obecny. W Polsce „wyłazi z prawa i z lewa” – jak zauważył w komentarzu do listu Episkopatu opublikowanym na Facebooku ks. Andrzej Luter. Podkreślił, że dzięki wojnie na Bliskim Wschodzie antysemityzm ma dziś znacznie łatwiej.

Wątpliwości, że antysemityzm jest jedną z przyczyn tak gwałtownych reakcji na dokument biskupów, nie ma również mój współbrat. „Przeczytałem cały ten list i mam wrażenie, że większość z komentujących go nie czytała, ale skupiła się na słowie: «Żydzi». Po drugie mam wrażenie, że jest też inna grupa odbiorców, w której słowo: «Żydzi», obudziło to, co w nich zawsze było, a co jest jednym z ważnych aspektów tego listu, mianowicie: antysemityzm” – napisał Grzegorz Kramer.

Niestety aż 83 proc. polskich Żydów uważa, że poziom antysemityzmu w Polsce wzrósł w ostatnich latach. Polska wypada dużo gorzej w tych badaniach niż większość krajów europejskich. Poziom uprzedzeń i mowy nienawiści należy do najwyższych w Europie. Wnioski z badań nie są optymistyczne – europejscy Żydzi powszechnie doświadczają antysemityzmu, szczególnie w naszym kraju. Z badań przeprowadzonych w Unii Europejskiej wynika, że antysemityzm ulega „niepokojącej normalizacji”, czyi powoli staje się elementem życia codziennego, czymś normalnym i akceptowalnym. Normalizacja zaś jest pierwszym krokiem do akceptacji.

Chcesz nawracać innych? Nawróć się sam!

W tle tej całej dyskusji pojawia się jeszcze jedno pytanie: jaka powinna być postawa chrześcijan wobec Żydów? Dla niektórych odpowiedź jest prosta –  nawracać. Problem w tym, że łatwo wpaść wtedy w ton wyższości: my mamy prawdę, oni się mylą.

Tymczasem chrześcijaństwo zaczyna się od czegoś znacznie mniej spektakularnego – od własnego nawrócenia. Ks. Franciszek Blachnicki trafnie zauważał, że nie pociągniemy innych ku Bogu, jeśli sami nie będziemy Nim żyć, jeśli sami się nie nawrócimy.

Dialog – czy to ekumeniczny, czy chrześcijańsko-żydowski – nie jest strategią PR ani teologicznym kompromisem. Jest praktyką pokory. Uznaniem, że choć wierzymy w prawdę, to nie jesteśmy jej właścicielami. To przyznanie własnych win i wspólne powierzanie się Bogu, bez wywyższania się.

Chcesz nawrócić innych? Nawróć się sam!